ENVIR ADVOCATEN
Romkeslaan 59
8933 AR Leeuwarden
T +31 20 236 10 24
F +31 20 796 92 22

ENVIR ADVOCATEN
Jan van Goyenkade 10 III
1075 HP Amsterdam
T +31 20 737 20 66
F +31 20 796 92 22


Datum: 10-06-2019

Gevolgen PAS-uitspraak voor passende beoordelingen: wanneer met welke maatregelen rekening te houden

Erwin Noordover schreef een noot bij ABRvS 29 mei 2019, ECLI:NL:RVS:2019:1603 in OGR 2019. 

1. De gevolgen van de uitspraken van de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State (hierna: de Afdeling) over het Programma Aanpak Stikstof (PAS) zijn niet te onderschatten (ECLI:NL:RVS:2019:1603 en ECLI:NL:RVS:2019:1604). Weliswaar blijkt hieruit dat een programmatische aanpak zoals het PAS mogelijk is, maar de daaraan gestelde eisen zijn zodanig hoog dat de praktische uitvoerbaarheid lastig wordt. In ieder geval voldeed het PAS zelf, en vooral de daarbij horende passende beoordeling, niet aan de gestelde eisen, met als gevolg dat het juridische kader van het PAS is komen te vervallen. Tegelijkertijd heeft de Afdeling de eisen voor een passende beoordeling aangescherpt, vooral wat betreft de wijze waarop de positieve gevolgen van verschillende soorten maatregelen in een dergelijke beoordeling mogen worden betrokken. Hoewel er nog veel meer is te zeggen over de PASuitspraken, beperkt deze noot zich tot deze aangescherpte eisen van de passende beoordeling aangezien dit relevant is voor alle plannen en projecten onder de Wet natuurbescherming.

2. Het belang van de passende beoordeling en de daaraan te stellen eisen zijn door het Hof van Justitie ook uiteengezet in zijn beantwoording d.d. 7 november 2018 van de door de Afdeling gestelde prejudiciële vragen over het PAS (ECLI:EU:C:2018:882). Kort en goed concludeert het Hof van Justitie dat een programmatische aanpak als het PAS op zichzelf in overeenstemming kan zijn met de Habitatrichtlijn (Hrl), mits de aan het programma ten grondslag liggende passende beoordeling voldoet aan de daaraan gestelde eisen. Daarbij herhaalt het Hof van Justitie zijn standaardoverweging dat een passende beoordeling geen leemten mag vertonen en volledige, nauwkeurige en definitieve constateringen en conclusies moet bevatten die elke redelijke wetenschappelijke twijfel over de gevolgen van een plan of project op een Natura 2000-gebied wegnemen. Als een passende beoordeling aan deze eisen voldoet, dan kan vervolgens op basis daarvan enkel toestemming worden verleend voor een plan of project als de natuurlijke kenmerken van het Natura 2000-gebied niet worden aangetast. In het voorgaande ligt ook het voorzorgsbeginsel besloten, zodat op efficiënte wijze kan worden voorkomen dat Natura 2000-gebieden worden aangetast.

3. Het Hof van Justitie wijst er vervolgens op dat de nationale rechter, in Nederland de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State, erop moet toezien dat een passende beoordeling aan voornoemde eisen voldoet. Hiertoe moet de Afdeling volgens het Hof van Justitie een grondige en volledige toetsing van de wetenschappelijke deugdelijkheid van de passende beoordeling verrichten, waaronder het gebruik van de software. Dit toetsingskader neemt de Afdeling vervolgens ook als uitgangspunt voor de beoordeling van de passende beoordeling bij het PAS, onder meer of op een juiste wijze rekening is gehouden met de positieve gevolgen van de verschillende soorten te treffen maatregelen om stikstofdepositie te verminderen. In de passende beoordeling bij het PAS waren namelijk deze positieve gevolgen van herstelmaatregelen, PAS-bronmaatregelen en autonome ontwikkelingen betrokken om vast te stellen wat de mogelijke depositieruimte zou zijn die aan nieuwe ontwikkelingen kon worden toegekend.

4. Welke maatregelen onder welke omstandigheden in een passende beoordeling mogen worden betrokken is door de Afdeling, met inachtneming van het arrest van het Hof van Justitie, als volgt uiteengezet. Daarbij wordt onderscheid gemaakt tussen (a) instandhoudingsmaatregelen in de zin van artikel 6 lid 1 Hrl, (b) passende maatregelen in de zin van artikel 6 lid 2 Hrl, (c) beschermingsmaatregelen, oftewel mitigerende maatregelen in de zin van artikel 6 lid 3 Hrl) en (d) compenserende maatregelen in de zin van art. 6 lid 4 Hrl. Daarnaast zijn er de autonome ontwikkelingen of maatregelen. Hoe een maatregel is te duiden, is van belang voor de wijze waarop de positieve effecten van die maatregel in een passende beoordeling kunnen worden betrokken om toestemming voor een plan of project te verlenen. Hierna wordt voor de verschillende maatregelen ingegaan op de wijze waarop de positieve effecten in een passende beoordeling mogen worden betrokken.

5. Instandhoudingsmaatregelen zijn gericht op het behoud of het herstel van de gunstige staat van instandhouding van habitat en soorten waarvoor een Natura 2000-gebied is aangewezen. Passende maatregelen, ook wel aangeduid als preventieve maatregelen, moeten verplicht worden genomen om verslechteringen en verstoringen die een significant effect kunnen hebben op beschermde soorten en habitat, te voorkomen. De positieve gevolgen van instandhoudings- en passende maatregelen die moeten worden getroffen voor het behoud of herstel van de gunstige staat van instandhouding mogen in een passende beoordeling niet worden gebruikt ter mitigatie van eventuele schadelijke gevolgen van een plan of project. Wel kunnen de positieve gevolgen van instandhoudingsmaatregelen worden betrokken bij de beoordeling van de staat van instandhouding van habitat of soorten waaraan de effecten van een plan of project worden getoetst. Het betrekken van deze voordelen kan dus meer ruimte creëren voor een plan of project doordat een betere staat van instandhouding ruimte geeft voor aantasting door het plan of project. Het is wel vereist dat de voordelen van de instandhoudings- en passende maatregelen ten tijde van de passende beoordeling vaststaan.

6. Op het voorgaande uitgangspunt dat de positieve gevolgen van instandhoudings- en passende maatregelen niet als mitigatie kunnen dienen, is wel een uitzondering mogelijk. Als in een Natura 2000-gebied het behoud van de staat van instandhouding is gewaarborgd, dan kan een instandhoudings- of passende maatregel wel als een mitigerende maatregel worden geduid. Hiervoor is niet alleen vereist dat het habitat of de soort in een gunstige staat van instandhouding verkeert, maar deze maatregel moet specifiek in het kader van een plan of project worden getroffen. Dit is het geval als de verplichting tot het treffen daarvan is verbonden aan of voortvloeit uit het vaststellingsbesluit voor het plan of de vergunningverlening voor het project.

7. Met beschermingsmaatregelen, die in Nederland mitigerende maatregelen worden genoemd, wordt beoogd de schadelijke gevolgen die rechtstreeks uit een plan of project voortvloeien te voorkomen of te verminderen om ervoor te zorgen dat het plan of project de natuurlijke kenmerken van een Natura 2000-gebied niet aantast. De positieve gevolgen van deze maatregelen mogen worden betrokken in een passende beoordeling om de gevolgen van een plan of project te beoordelen, mits de verwachte voordelen daarvan ten tijde van de passende beoordeling vaststaan.

8. Als op grond van een passende beoordeling niet met zekerheid kan worden uitgesloten dat een aantasting van een Natura 2000- gebied optreedt, dan kan een plan of project enkel nog doorgaan als er geen alternatieve oplossingen zijn, er sprake is van een dwingende reden van groot openbaar belang, met inbegrip van sociale of economische aard en door het treffen van compenserende maatregelen (de zogeheten ADC-toets). Laatstgenoemde maatregelen zijn dus niet gericht op het voorkomen of verminderen van een aantasting, maar compenseren de schadelijke gevolgen van een plan of project. Maatregelen die specifiek worden genomen voor een plan of project, maar niet zijn aan te merken als beschermingsmaatregelen, zijn mogelijk nog wel compenserende maatregelen. Tot voor kort werd er echter in de praktijk veel moeite gedaan om een maatregel niet aan te duiden als compenserend, maar als mitigerend, om ervoor te zorgen dat een plan of project op basis van een passende beoordeling doorgang kon vinden en om uit de ADC-toets te blijven. Nu de eisen voor het aanduiden van een maatregel als mitigerend duidelijk strenger zijn geworden, zal vaker een plan of project enkel toestemming kunnen verkrijgen na het doorlopen van de ADC-toets. In het kader van het PAS spelen compenserende maatregelen geen rol, maar in de slotbeschouwing van de conclusie van de advocaat-generaal d.d. 25 juli 2018 over de prejudiciële vragen (ECLI:EU:C:2018:622) wordt nog de vraag opgeworpen of het PAS niet eerder is aan te merken als een ADC-toets.

9. Autonome maatregelen zijn ontwikkelingen die losstaan van een specifiek plan of project. Hierbij kan worden gedacht aan een toename van stikstofdepositie vanwege economische groei of een daling daarvan vanwege technologische ontwikkelingen. Deze maatregelen, of ontwikkelingen, zijn niet aan te duiden als een van de hiervoor genoemde maatregelen. De positieve gevolgen van deze maatregelen zijn daarom niet te gebruiken om de schadelijke gevolgen van een plan of project te voorkomen of te verminderen. Wel mogen de positieve gevolgen van deze autonome maatregelen worden betrokken in de passende beoordeling voor het bepalen van de staat van instandhouding van habitat of soorten, en zijn daarmee gelijk te stellen aan instandhoudings- en passende maatregelen. De verwachte voordelen van de autonome maatregelen moeten wel ten tijde van de passende beoordeling vaststaan.

10. Voor alle maatregelen, behalve compenserende maatregelen, geldt dus dat de voordelen daarvan enkel mogen worden betrokken als die vaststaan ten tijde van de passende beoordeling. Voor instandhoudings- en passende maatregelen geldt dat de voordelen daarvan enkel vaststaan als die maatregelen daadwerkelijk zijn uitgevoerd ten tijde van de passende beoordeling. Voor beschermings- en autonome maatregelen geldt in principe ook dat de voordelen daarvan enkel vaststaan als de maatregelen daadwerkelijk zijn uitgevoerd ten tijde van de passende beoordeling. Dit is anders bij (technische) beschermingsmaatregelen die functioneel verbonden zijn aan de uitvoering van een plan of project: die maatregelen hoeven niet ten tijde van de passende beoordeling al volledig ten uitvoer te zijn gelegd. Bij beschermings- en autonome maatregelen mogen de verwachte voordelen ook niet afhankelijk zijn van een ontwikkeling of reactie in de natuur, het ecologisch systeem of van een diersoort, zoals de aanleg van nieuwe of verbetering van bestaande habitattypen, leefgebieden of foerageergebieden. Verder geldt voor alle genoemde maatregelen dat (1) moet zijn uitgewerkt hoe de voordelen tot stand zullen worden gebracht of (2) het niveau van de wetenschappelijke kennis het mogelijk maakt die voordelen met zekerheid in kaart te brengen of te kwantificeren.

11. Aan de hand van het hiervoor gegeven kader beoordeelt de Afdeling vervolgens of in de passende beoordeling voor het PAS op een juiste wijze rekening is gehouden met de positieve gevolgen van de verschillende maatregelen. Kort en goed concludeert de Afdeling dat dit niet het geval is, omdat rekening is gehouden met maatregelen die ten tijde van de passende beoordeling nog niet waren uitgevoerd dan wel de voordelen van de verschillende maatregelen niet vaststaan. Het PAS mocht dus achteraf bezien niet worden gebruikt voor verlening van toestemmingen aan projecten en daarnaast zijn projecten die onder het PAS van de vergunningplicht waren uitgezonderd alsnog vergunningplichtig geworden. 12. In een passende beoordeling moet voortaan duidelijk onderscheid worden gemaakt naar de verschillende maatregelen die worden betrokken om te bepalen of en hoe met de positieve gevolgen daarvan rekening mag worden gehouden. Eerst moet worden bepaald hoe de maatregel is te duiden om vervolgens te bepalen of de positieve gevolgen van die maatregel kunnen worden betrokken om de staat van instandhouding te bepalen of de schadelijke gevolgen van een plan of project weg te nemen. Aangezien de bestuursrechter een grondige en volledige toetsing van de wetenschappelijke deugdelijkheid van de passende beoordeling moet verrichten, is het af te raden hierin onduidelijkheid te laten bestaan.

13. Vooral de timing van de te nemen maatregelen zal nauw gaan luisteren: in principe moeten maatregelen zijn uitgevoerd om in een passende beoordeling betrokken te kunnen worden, tenzij sprake is van (technische) beschermingsmaatregelen die functioneel zijn verbonden met de uitvoering van het plan of project. De Afdeling zelf noemt als voorbeelden een stilstandvoorziening bij windturbines of een geluidsscherm bij een snelweg. Met een stilstandvoorziening wordt voorkomen dat vogel- en vleermuissoorten aanvaringsslachtoffer worden bij windturbines, waarmee dus bij de bron een aantasting van een beschermde soort wordt voorkomen. Met een geluidsscherm wordt niet zozeer de geluidsproductie van een snelweg voorkomen of verminderd, maar wel de hoeveelheid geluidsbelasting die optreedt in een beschermd gebied. Daarmee wordt de mogelijke verstoring van beschermde soorten door geluid ter plaatse van het gebied voorkomen of verminderd. Nu (technische) beschermingsmaatregelen die functioneel zijn verbonden een lagere drempel te lijken hebben voor het betrekken van de positieve gevolgen daarvan in een passende beoordeling, doordat deze maatregelen nog niet daadwerkelijk moeten zijn uitgevoerd ten tijde van de passende beoordeling, is te verwachten dat de praktijk zal zoeken naar de ruimte die met deze beschermingsmaatregelen wordt geboden om plannen en projecten doorgang te laten vinden.

14. Een van die maatregelen die met het vervallen van het PAS weer actueel is geworden, betreft de mogelijkheid van extern salderen. Met extern salderen wordt een toename van stikstofdepositie bij een plan of project weggestreept tegen een afname daarvan door de beëindiging van een bestaand bedrijf en intrekking van de milieutoestemming voor de daarbij horende stikstofdepositie. Extern salderen is altijd aangemerkt als een mitigerende maatregel waarvan de positieve gevolgen kunnen worden gebruikt om de schadelijke gevolgen van een plan of project te voorkomen of verminderen. Het is niet te verwachten dat de aangescherpte kaders voor de passende beoordeling hierin verandering zullen brengen. Extern salderen kan, nog los van de vraag of het een (technische) beschermingsmaatregel is die functioneel is verbonden, als maatregel ten tijde van de passende beoordeling zijn uitgevoerd door een met het bestaande bedrijf gesloten overeenkomst, naast het te nemen of al genomen intrekkingsbesluit van de bestaande milieutoestemming. De Afdeling heeft in haar uitspraak wel een kanttekening gemaakt bij extern salderen om te voorkomen dat depositieafname door extern salderen dubbel wordt ingezet. In het PAS was namelijk rekening gehouden met een bepaald percentage stoppende agrarische bedrijven en de daarbij horende stikstofdepositie is in het PAS mogelijk al uitgegeven als ontwikkelingsruimte. Om te voorkomen dat deze stikstofdepositie nog een keer wordt uitgegeven is extern salderen volgens de Afdeling enkel nog mogelijk met (1) een bedrijf dat op 1 juli 2015 geen stikstofdepositie meer veroorzaakte of (2) op 1 juli 2018 nog stikstofdepositie veroorzaakte of (3) binnen één kilometer afstand van een Natura 2000-gebied staat.

15. Met het vervallen van het PAS komen we niet alleen weer terecht in de oude situatie van vóór het PAS, maar moeten we ook rekening houden met de aangescherpte kaders voor de passende beoordeling en de te betrekken maatregelen. Hierbinnen bestaat nog steeds ruimte om plannen en projecten door middel van een passende beoordeling mogelijk te maken, mits er goed wordt gekeken naar de status van een maatregel om vervolgens te bepalen of en hoe de positieve gevolgen daarvan kunnen worden betrokken. Uiteindelijk zullen er niettemin meer plannen en projecten mogelijk moeten worden gemaakt met toepassing van een ADC-toets, waarbij de kans van slagen allereerst afhankelijk is van toepassing van een dwingende reden van groot openbaar belang. Het valt te verwachten dat bijvoorbeeld Rijksprojecten voor verkeer en waterveiligheid hieraan eerder kunnen voldoen dan een uitbreiding van een midgetgolfbaan of agrarische bedrijfsvoering.


Gerelateerd

Relativiteit bij het MER: deelaspecten van het milieuonderzoek
Erwin schreef een noot onder ABRvS 18 maar 2020, ECLI:NL:RVS:2020:801 in M en R 2020/49….
Aanleg rieteilanden en rietkraag is een beschermingsmaatregel waarmee in de passende beoordeling rekening mag worden gehouden
Marieke schreef een noot onder ABRvS 24 december 2019, ECLI:NL:RVS:2019:4360 in M en R 2020/10…
Omvang van Europese onderzoeksverplichtingen naar milieueffecten voor het verlengen van de termijn van elektriciteitsproductie door twee Belgische kerncentrales
Erwin Noordover schreef een annotatie bij HvJ EU 29 juli 2019, C-411/17, ECLI:EU:C:2019:622 (Inter-Environnement Wallonie…
Fiets weg? Ook dat is bestuursrechtelijke handhaving
Fleur schreef een noot onder ABRvS 11 december 2019, ECLI:NL:RVS:2019:4152 in OGR-updates. 1. In de…
Grote kamer en staatsraad advocaat-generaal kunnen Rechtbank Gelderland onvoldoende overtuigen?
Fleur schreef een noot onder Rb. Gelderland 7 november 2019, ECLI:NL:RBGEL:2019:5015 in OGR-updates.  1. Op…
Programma Aanpak Stikstof; Uitzondering vergunningplicht weiden van vee/bemesten van gronden
Marieke schreef een noot onder ABRvS 29 mei 2019, ECLI:NL:RVS:2019:1604 in M en R 2019/83…
De ADC-toets centraal
Derek schreef een noot bij ABRvS 24 juli 2019, ECLI:NL:RVS:2019:2560 in JM 2019/156, afl. 11,…
Eisen passende beoordeling voor een programma (PAS).
Marieke schreef een noot onder ABRvS 29 mei 2019, ECLI:NL:RVS:2019:1603 in M en R 2019/68…
Vervallen aanhaakverplichting natuurtoestemming bij omgevingsvergunning door intrekking onderdeel natuur.
Marieke schreef een noot onder ABRvS 13 maart 2019, ECLI:NL:RVS:2019:803 in M en R 2019/57…
Actualiteiten Natuurbeschermingsrecht 2018/2019
Marieke schreef een artikel in M en R 2019/88 over de actualiteiten van het natuurbeschermingsrecht…
Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2019 – Soortenbescherming (deel 2)
Marieke en Fleur schreven een kroniek over de ontwikkelingen van het natuurbeschermingsrecht inzake soortenbescherming in…
Verschillende wijzen van rechterlijke omgang met het PAS-arrest
Marieke schreef een noot bij Rb. Midden-Nederland 29 november 2018, ECLI:NL:RBMNE:2018:5823 in M en R…
Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2019 – Gebiedsbescherming (deel 1)
Marieke en Fleur schreven een kroniek over de ontwikkelingen van het natuurbeschermingsrecht in 2019 in…
Prejudiciële vragen Habitatrichtlijn; hoe om te gaan met natuurwaarden waarvoor een gebied niet is aangewezen
Marieke schreef een noot bij HvJ EU 7 november 2018, ECLI:EU:C:2018:883 in 1. Dit arrest,…
Het PAS-arrest; en nu?
Marieke schreef een artikel in M en R 2019/18 over de gevolgen van het PAS-arrest….
Welke gegevens moeten ter inzage worden gelegd? ADC-toets Wnb
Marieke schreef een noot bij ABRvS 18 juli 2018, ECLI:NL:RVS:2018:2454 in M en R 2018/124. …
Besluitbegrip. Besluit tot goedkeuring van een faunabeheerplan. Vaststelling faunabeheerplan.
M. Bauman, D. Sietses & J.V. van Ophen schreven een noot onder ABRvS 20 maart…
Lucht boven Natura 2000-gebied onderdeel van het gebied?
Marieke scheef een noot bij Rb. Den Haag 7 maart 2018, ECLI:NL:RBDHA:2018:2665 in M en…
Schorsing vergunningen gebaseerd op het PAS
Marieke schreef een noot bij ABRvS 9 maart 2018, ECLI:NL:RVS:2018:795 in M en R 2018/61. …
Bestemmingsplanregeling; verzekeren dat een passende beoordeling niet is vereist
Marieke scheef een noot bij ABRvS 20 december 2017, ECLI:NL:RVS:2017:3530 in M en R 2018/42. …
Het verschil tussen ‘mitigerende’ en ‘compenserende’ maatregelen
Marieke schreef een noot bij HvJ EU 25 juli 2018, ECLI:EU:C:2018:593 in M en R…
Amsterdams vestigingsverbod toeristenwinkels overleeft hoger beroep, maar Amsterdam Cheese Company mag toch open blijven
Het Amsterdamse vestigingsverbod voor toeristenwinkels overleeft hoger beroep, maar de Amsterdam Cheese Company mag van…
Randvoorwaarden PAS – arrest HvJ
Met het arrest van het Hof van Justitie van 7 november 2018 (over de Programmatische…
Randvoorwaarden voor verkleining van een reeds aangewezen Natura 2000-gebied
Marieke schreef een noot bij HvJ EU 19 oktober 2017, ECLI:EU:C:2017:774 (Vereniging Hoekschewaards Landschap) in…
Prejudiciële vragen PAS: conclusie van de A-G
Marieke schreef een noot bij HvJ EU (A-G) 22 juli 2018, ECLI:EU:C:2018:622 in M en…
Windpark De Drentse Monden en Oostermoer: Ontvankelijkheid, participatie, draagvlak.
D. Sietses & H.D. Tolsma schreven een noot bij ABRvS 21 februari 2018, ECLI:NL:RVS:2018:616 in…
Actualiteiten Natuurbeschermingsrecht 2018
Marieke schreef een artikel over hetgeen zij besprak tijdens haar presentatie op de Actualiteitendag van…
Kroniek Natuurbeschermingsrecht – Gebiedsbescherming (deel 2)
In de jaarlijks terugkerende kroniek Natuurbeschermingsrecht schreven Fleur Onrust en Marieke Kaajan in BR 2018/62…
Kroniek Natuurbeschermingsrecht – Soortenbescherming (deel 1)
In de jaarlijks terugkerende kroniek Natuurbeschermingsrecht schreven Fleur Onrust en Marieke Kaajan in BR 2018/49…
Belanghebbendheid bij een ontheffing voor een windpark
Erwin Noordover en Neeltje Walgemoed schreven een noot onder ABRvS 24 januari 2018, ECLI:NL:RVS:2018:168, BR…
Schadevergoeding. Gevraagde schadevergoeding doorslaggevend voor bevoegdheid bestuursrechter. Rechtsmachtverdeling.
D. Sietses, K.J. de Graaf & A.T. Marseille schreven een noot bij ABRvS 2 augustus…
Prejudiciële vragen PAS: en nu?
Op 17 mei jl. deed de ABRvS twee (tussen)uitspraken over de Programmatische Aanpak Stikstof. In…
Natuurbescherming onder de Omgevingswet: eenvoudig en beter?
In MenR 2017/45 ging Marieke Kaajan in op de consultatieversie van de Aanvullingswet Natuur in…
Kroniek Natuurbeschermingsrecht – Gebiedsbescherming (deel 2)
Deel 2 van de jaarlijks terugkerende kroniek Natuurbeschermingsrecht, geschreven door Marieke Kaajan en Fleur Onrust,…
Actualiteiten natuurbeschermingsrecht 2017
In MenR 2017/78 werd, naar aanleiding van de Actualiteitendag van de Vereniging van Milieurecht, het…
Programmatische Aanpak Stikstof; prejudiciële vragen weiden en bemesten
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 17 mei 2017, ECLI:NL:RVS:2017:1260 in MenR 2017/85. 1….
Programmatische Aanpak Stikstof; prejudiciële vragen (algemeen)
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 17 mei 2017, ECLI:NL:RVS:2017:1259 in MenR 2017/84. 1….
Relatie tussen luchthavenbesluit en Wet natuurbescherming
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 18 januari 2017, ECLI:NL:RVS:2017:129 in MenR 2017/53. 1….
Overgangsrecht Programmatische Aanpak Stikstof
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 14 december 2016, ECLI:NL:RVS:2016:3327 en 28 december 2016,…
Passende beoordeling en rol van PAS-maatregelen
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 24-02-2016, ECLI:NL:RVS:2016:497 in M en R 2016/68. Noot 1. Hoewel juridisch…
Stikstofbeoordeling bij plannen; mitigerende maatregelen in planvoorschriften verzekeren
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 20-04-2016, ECLI:NL:RVS:2016:1072 in M en R 2016/98. Noot 1. Deze twee met…
Omvang motiveringsplicht bij toename stikstofdepositie
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 30-03-2016, ECLI:NL:RVS:2016:866 in M en R 2016/82. Noot 1. ABRvS 23…
Passende beoordeling bij kleine toename stikstofdepositie; geen cumulatie met nog niet vastgesteld uitwerkingsplan
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 08-06-2016, ECLI:NL:RVS:2016:1612 in M en R 2016/112 Noot 1. Deze uitspraak –…
Gebruikmaken van een eerdere passende beoordeling
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 22‑06‑2016, ECLI:NL:RVS:2016:1745  in M en R 2016/115. Noot 1. Art. 19j, lid…
Stikstofregeling in bestemmingsplan
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 1 juli 2016, ECLI:NL:RVS:2016:1515 in M en R…
Beperkte beroepsmogelijkheden tegen beheerplan; relatie met bestaand gebruik
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 20 juli 2016, ECLI:NL:RVS:2016:2041 in M en R…
Verschil tussen instandhoudingsmaatregelen, preventieve en compenserende maatregelen
Marieke Kaajan schreef een noot onder HvJ EU 21-07-2016, ECLI:EU:C:2016:583 in M en R 2016/131. Noot 1….
Natuurbeschermingsrecht in vogelvlucht; Actualiteiten en vragen uit de praktijk
Marieke Kaajan schreef in M en R 2016/73 het artikel: Natuurbeschermingsrecht in vogelvlucht; Actualiteiten en vragen…
Meldingsbevestiging PAS is geen besluit
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 02‑11‑2016, ECLI:NL:RVS:2016:2903 in M en R 2017/22. Noot 1. Met deze uitspraak…
Kroniek Natuurbeschermingsrecht en Ffw 2016 (deel 2)
Kroniek Natuurbeschermingsrecht en Ffw 2016 (deel 2) F. Onrust en M.M. Kaajan[1]     Inleiding…
Windturbines en ecologie: soortenbescherming (II)
Erwin Noordover en Neeltje Walgemoed schreven ‘Windturbines en ecologie: soortenbescherming (ii)’, Nederlands Tijdschrift voor Energierecht,…
Kroniek Natuurbeschermingsrecht en Ffw 2016 (deel 1)
Verschenen in: BR 2016/50 Inleiding Een jaar verstreken; tijd dus voor een overzicht van de…
De Wet natuurbescherming: soortenbescherming
In Journaal Flora en fauna verscheen het artikel van Fleur Onrust en Luuk Boerema over…
De reikwijdte en rechtsgrondslag van nadeelcompensatie in het omgevingsrecht.
Derek Sietses schreef in TBR 2016/34, afl. 3 het verslag van de jaarvergadering van Vereniging…
Een nieuwe Beleidslijn Tijdelijke Natuur
Op 10 september 2015 is de Beleidslijn Tijdelijke Natuur in de Staatscourant gepubliceerd.[1] De beleidslijn heeft…
Standaard voorschriften Nbw-vergunning vernietigd
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 23-12-2015, ECLI:NL:RVS:2015:3980. Noot 1. De spoorlijn Budel-Weert levert…
Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2015 – deel 2 Soortenbescherming
Fleur Onrust en Marieke Kaajan schreven de Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2015 – deel 2 inzake soortenbescherming….
Cumulatie met uitwerkingsplan verplicht?
Marieke Kaajan schreef een noot bij Vz. ABRvS 12-11-2015, ECLI:NL:RVS:2015:3575. Noot 1. Op grond van art. 19f,…
PAS: vragen uit de praktijk
De inwerkingtreding van het Programma Aanpak Stikstof heeft geleid tot vele vragen in de praktijk….
Nieuw leefgebied binnen N2000-gebied = mitigatie
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 14-10-2015, ECLI:NL:RVS:2015:3194. Noot 1. Met het arrest Briels…
Aanvaardbare wijzigingsbevoegdheid onder de voorwaarde dat significante effecten zijn uitgesloten
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 16-09-2015, ECLI:NL:RVS:2015:2891. Noot 1. Al eerder heb ik…
Referentiesituatie bij plannen indien bebouwing teniet is gegaan
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 19-08-2015, ECLI:NL:RVS:2015:2639. Noot 1. Een van de aspecten…
Toetsing van plannen aan de Nbw
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 05-08-2015, ECLI:NL:RVS:2015:2471. Noot 1. Het is een terugkerend…
Nbw-toestemming zonder ADC-toets; feit of fictie?
Het arrest Briels heeft geleid tot een stroom aan jurisprudentie waarmee het verschil tussen compensatie…
Bevoegd gezag Nbw-vergunning sinds 1 juli 2015
Marieke Kaajan schreef een nooit onder ABRvS 29-07-2015, ECLI:NL:RVS:2015:2406. Noot 1. Geeft een verleende Nbw-vergunning onverkort…
Kroniek Nbw en Ffw 2015 (deel 1)
De Nbw is geen rustig bezit. Het afgelopen jaar verscheen er weer veel jurisprudentie en…
Bestemmingsplannen en stikstof
Kunnen bestemmingsplannen profiteren van het programma aanpak stikstof (PAS)? Lees een instructief en praktisch artikel…
Beperkte toepassing art. 19kd Nbw bij plannen
Marieke Kaajan schreef een noot bij ABRvS 1 april 2015 (ECLI:NL:RVS:2015:999 en 1010) over art….
Vergunningplicht beweiden en uitrijden van mest
Een Nbw-vergunning is ook nodig voor het beweiden van koeien en het uitrijden van mest….
Flora en faunawet ontheffing en zelf in de zaak voorzien
In AB 2015/164 verscheen een annotatie van Annemarie Drahmann (Stibbe) en Fleur Onrust (ENVIR Advocaten)…
Mitigatie en compensatie (part 2)
Marieke Kaajan schreef de volgende noot bij ABRvS 11 maart 2015 (ECLI:NL:RVS:2015:706, inz. Buitenring Parkstad…
Op feitelijke situatie is Nbw niet van toepassing
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 08-07-2015, ECLI:NL:RVS:2015:2155. Noot 1. Deze uitspraak is een…
Criteria voor voorlopige aanwijzing Natura 2000-gebied
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 01-07-2015, ECLI:NL:RVS:2015:2041 Noot 1. Het komt al niet…
Vergunningvrij bestaand gebruik Nbw
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 24-06-2015, ECLI:NL:RVS:2015:1946 Noot 1. Deze uitspraak is een weinig voorkomend…
Van EHS tot NNN en de doorwerking in bestemmingsplannen
Fleur Onrust schreef in het digitale magazine Natuur in de Gemeente een column over de EHS…
De programmatische aanpak stikstof: komt de PAS van pas?
D. Sietses & A. Drahmann schreven een artikel in BR 2015/48, afl. 6 over de…
Voortoets of passende beoordeling?
Geen passende beoordeling? Dan ook vaak geen plan-merplicht. Toch is een voortoets vaak niet voldoende….
Beperkt beroep beheerplan Nbw
Marieke Kaajan schreef in Milieu en Recht 2015/21 de volgende noot onder ABRvS 24 september…
Foerageergebied buiten Natura 2000-gebied: mititgatie
Een van de eerste zaken na het arrest Briels waaruit blijkt wanneer sprake is van…
Mitigatie en compensatie; toepassing arrest Briels
Het arrest Briels leidt tot veel discussie over het verschil tussen mitigatie en compensatie. Marieke…
ORNIS-criterium ook bij Habitatrichtlijnsoorten
En de ontwikkeling van windturbines betreft een dwingende reden van groot openbaar belang. Zie de…
De reikwijdte van de bestuursrechtelijke schadeverzoekschriftprocedure
K.J. de Graaf, A.T. Marseille & D. Sietses schreven een artikel in O&A 2015/3, afl….
Elektrovisserij leidt tot overtreding Ffw
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 19 november 2014, nr. 201404288 inzake de overtreding van…
Jaaroverzicht jurisprudentie flora en faunawet 2014 JFF
In dit jurisprudentie overzicht behandelen Fleur Onrust en A. Drahmann de jurisprudentie Ffw van de…
De curator als overtreder
Erwin Noordover schreef ‘De curator als overtreder’ in Tijdschrift voor Insolventierecht, 2015/12. Een failliet bedrijf…
Commentaar op Afdeling 7.2 Awb
In de Module bestuursrecht van Kluwer staat artikelgewijs commentaar op de Algemene wet bestuursrecht (Awb)….
Andere definitie Nbw-bestaand gebruik bij bestemmingsplan
In deze noot van Marieke Kaajan wordt de definitie van bestaand gebruik in de zin…
Honden aanlijnen en stikstofdepositie; geen mitigatie
Een aanlijn- en opruimplicht bij honden; is dat een mitigerende maatregel? In MenR 2015/6 schreef…
Commentaar op artikel 7:2 Awb
In de Module bestuursrecht van Kluwer staat artikelgewijs commentaar op de Algemene wet bestuursrecht (Awb)….
Commentaar op artikel 7:1a Awb
In de Module bestuursrecht van Kluwer staat artikelgewijs commentaar op de Algemene wet bestuursrecht (Awb)….
Bestemmingsplan en Flora en faunawet (BR 2014/136)
Fleur Onrust schreef in BR 2014/136. Essentie uitspraak: De vragen of voor de uitvoering van het bestemmingsplan…
Kwaliteit van de deskundigenrapporten bij ontheffing Ffw
Fleur Onrust schreef samen met A. Drahmann in Bouwrecht over de kwaliteit van deskundigenrapporten die…
Planvoorschriften en Natuurbeschermingswet
Deze annotatie van Marieke Kaajan en Marcel Soppe in MenR 2014/143 gaat in op de mogelijke…
Bestaand gebruik volgt ook uit melding Besluit Melkveehouderij
Uit een melding op grond van het Besluit Melkveehouderij kan ook de omvang van (vergund)…
Belang van de ‘Soortenstandaard’ bij de verlening ontheffing Ffw
Fleur Onrust schreef samen met A. Drahmann in Br over de uitspraak van de Rechtbank…
Bescherming van natuur in de Omgevingswet
In het Themanummer Omgevingswet van Milieu en Recht (2014/8) schreef Marieke Kaajan een artikel over de mate…
Titel 8.4 Awb: verdwenen, gebleven en nieuwe problemen
Deze bijdrage van K.J. de Graaf, A.T. Marseille & D. Sietses maakt deel uit van…
Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2014
Marieke Kaajan schreef de “Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2014”, BR 2014/75. Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2014 1.Inleiding Er is weer een…
Project of andere handeling?
Laagvliegen boven en nabij Natura 2000-gebieden, en het landen op onverharde delen van deze gebieden…
Flora en faunawet en dwingende redenen
Fleur Onrust schreef samen met A. Drahmann het artikel, “Dwingende redenen van groot openbaar belang…
Effectbeoordeling Duitse Natura 2000-gebieden
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 16 april 2014, ECLI-nr: NL:RVS:2014:1312 inz. De beoordeling van…
Aanleggen nieuw habitattype is compensatie
Marieke Kaajan schreef een noot over de uitleg van het verschil tussen mitigatie en compensatie. In…
Externe saldering en directe samenhang – Natuurbeschermingswet
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 9 april 2014, ECLI:NL:RVS:2014:1207 inz. Externe saldering en…
Bestaand gebruik – Natuurbeschermingswet
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 19 februari 2014, ECLI:NL:RVS:2014:537 inz. Bestaand gebruik Nbw,…
Salderen met bestaande rechten – Natuurbeschermingswet
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 12 februari 2014, ECLI:NL:RVS:2014:446 inz. Salderen met bestaande rechten die…
Effecten op buitenlandse Natura 2000-gebieden en bestaande rechten
Marieke Kaajan en Erwin Noordover schreven een noot onder ABRvS 5 februari 2014, ECLI:NL:RVS:2014:285 inz….
Highlights en actualiteiten van het natuurbeschermingsrecht
Marieke Kaajan schreeft “Highlights en actualiteiten van het natuurbeschermingsrecht”, Nieuwsbrief StAB 2014/1, p. 7-15. Zie het gehele…
Dwangsom en Flora en faunawet
Fleur Onrust schreef samen met A. Drahmann een noot onder ABRvS 25 september 2013, ECLI:NL:RVS:2013:1247, BR 2014/9….
Wijziging Nbw-vergunning na de referentiedatum
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 13 november 2013, ECLI:NL:RVS:2013:1891, BR 2014/20. 1. Met deze uitspraak…
Flora en faunawet, tijdelijke verstoring vaste rust- en verblijfplaats
Fleur Onrust schreef samen met A. Drahmann een noot onder ABRvS 13 november 2013, ECLI:NL:RVS:2013:1925, BR 2014/8….
Salderen van deposities via een depositiebank
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 13 november 2013, ECLI:NL:RVS:2013:1931 inz. Salderen van deposities via een depositiebank,…
Passende beoordeling niet verplicht ondanks inhoudelijke ecologische voortoets
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 16 oktober 2013, ECLI:NL:RVS:2013:1573, MenR 2014/57. (1) Deze uitspraak is,…
Flora en faunawet (Ffw) verklaring van geen bedenkingen
Fleur Onrust schreef met A. Drahmann een noot onder de uitspraak Rb Utrecht 6 september 2012,…
Effectbeoordeling stikstofdepositie
Lees hier de noot die Marieke Kaajan schreef onder ABRvS 1 augustus 2013, ECLI:NL:RVS:2013:BZ9099 inz. Effectbeoordeling stikstofdepositie Nbw,…
Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2013
Marieke Kaajan schreef de “Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2013”, BR 2013/99. Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2013 1.Inleiding Net als in…
Flora en faunawet en verklaring van geen bedenkingen
Fleur Onrust schreef samen met A. Drahmann een noot onder ABRvS 26 juni 2013, ECLI:NL:RVS:2013:57, inz….
Bestaand gebruik in de Natuurbeschermingswet
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 3 juli 2013, ECLI:NL:RVS:2013:107 inz. Bestaand gebruik zoals gedefinieerd in…
De beoordeling van effecten op buitenlandse Natura 2000-gebieden
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 26 juni 2013, ECLI:NL:RVS:2013:3 inz. De beoordeling van effecten…
Stikstofverordening Noord-Brabant
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 19 juni 2013, ECLI:NL:RVS:2013:CA3654 inz. de Stikstofverordening Noord-Brabant, MenR…
Stikstofbeleid Provincie Overijssel – Natuurbeschermingswet
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 22 mei 2013, ECLI:NL:RVS:2013:CA0687 inz. het “Beleidskader Natura 2000…
Ontwikkelingsruimte met de PAS, of toch niet?
Marieke Kaajan schreef het artikel “Ontwikkelingsruimte met de PAS, of toch niet?”, Agr.r. 2013 (afl. 3),…
Definitie project in de Natuurbeschermingswet
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 3 april 2013, ECLI:NL:RVS:2013:BZ7579 over de: Definitie project Nbw, StAB 2013/65….
De finaliseringsslag in het bestuursrecht
B. Marseille & D. Sietses schreven een artikel in NJB 2013/497, afl. 10. Aandacht voor…
Flora en faunawet en Vvgb
Fleur Onrust schreef samen met A. Drahmann een noot onder Rb Midden-Nederland 7 februari 2013, ECLI:NL:RBMNE:2013:BZ1898, inz….
Flora- en faunawet: nieuwe donkere wolken boven Nederland?
Fleur Onrust schreef met A.Drahmann een artikel “​Flora- en faunawet: nieuwe donkere wolken boven Nederland?”, in BR…
Bestaand gebruik – Natuurbeschermingswet
Lees hier de noot die Marieke Kaajan schreef onder ABRvS 21 november 2012, ECLI:NL:RVS:2012:BY3744 inz. Bestaand gebruik…
Effectbeoordeling en saldering – Natuurbeschermingswet
Lees hier de noot die Marieke Kaajan schreef onder ABRvS 10 oktober 2012, ECLI:NL:RVS:2012:BX9705 inz. Effectbeoordeling en saldering…
De beoordeling van effecten op buitenlandse Natura 2000-gebieden
Marieke Kaajan schreef samen met A.C. Collignon een noot onder ABRvS 29 augustus 2012, ECLI:NL:RVS:2012:BX5932 inz….
De (on)mogelijkheid van een koepelvergunning – Natuurbeschermingswet
Lees hier de noot die Marieke Kaajan schreef onder ABRvS 15 augustus 2012, ECLI:NL:RVS:2012:BX4650 inz. De (on)mogelijkheid…
Flora- en faunawet pilot Tijdelijke natuur
Fleur Onrust schreef een noot onder de uitspraak ABRvS 25 juli 2012 (ECLI:NL:RVS:2012:BX2544), BR 2012/140. 1. Dit…
Art. 19kd Nbw in combinatie met vergunningplicht art. 19d Nbw
Lees hier de noot die Marieke Kaajan schreef onder ABRvS 30 mei 2012, ECLI:NL:RVS:2012:BW6948 inz. Art. 19kd…
Saldering op grond van de Nbw door middel van intrekking van een (milieu)vergunning
Lees hier de noot die Marieke Kaajan schreef onder ABRvS 4 april 2012, ECLI:NL:RVS:2012:BW0777 inz. Saldering op…
Gebiedsbescherming in het wetsvoorstel natuur: oude wijn in nieuwe zakken?!
Marieke Kaajan schreef het artikel “Gebiedsbescherming in het wetsvoorstel natuur: oude wijn in nieuwe zakken?!”, MenR. 2011/181….
Effectbeoordeling stikstofdepositie
Lees hier de noot die Marieke Kaajan schreef onder ABRvS 28 maart 2012, ECLI:NL:RVS:2012:BW0169 inz. Effectbeoordeling stikstofdepositie, StAB…
Overdraagbaarheid Natuurbeschermingswet-vergunningen
Lees hier de noot die Marieke Kaajan schreef onder ABRvS 21 maart 2012, ECLI:NL:RVS:2012:BV9525 inz. Overdraagbaarheid Natuurbeschermingswetvergunningen, StAB…
Vergunningplicht Natuurbeschermingswet voor het uitrijden van mest
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 18 januari 2012, ECLI:NL:RVS:2012:BV1162 inz. Vergunningplicht Natuurbeschermingswet voor het…
Boom Basics Omgevingsrecht
M.M. Kaajan en F. Onrust schreven samen met V.L. van ’t Lam (red), J.C. van…
De uitleg van artikel 19kd Natuurbeschermingswet
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 7 september 2011, ECLI:NL:RVS:2011:BR6898 inz. De uitleg van art….
Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2011
Marieke Kaajan schreef de “Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2011”, BR 2012/102. Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2011 1.Inleiding In de kroniek…
Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2010
Marieke Kaajan schreef de “Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2010”, BR 2011/67. Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2010 1Inleiding Het natuurbeschermingsrecht in Nederland,…
Einde aan de crisis in de Natuurbeschermingswet
Marieke Kaajan schreef het artikel “Einde aan de crisis in de Natuurbeschermingswet”, TO 2010/2, p. 31-41….