ENVIR ADVOCATEN
Romkeslaan 59
8933 AR Leeuwarden
T +31 20 236 10 24
F +31 20 796 92 22

ENVIR ADVOCATEN
Jan van Goyenkade 10 III
1075 HP Amsterdam
T +31 20 737 20 66
F +31 20 796 92 22


Datum: 09-11-2018

Het PAS-arrest gaat niet alleen over stikstof!

Op 7 november jl. beantwoordde het Hof van Justitie (HvJ) de vragen die door de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State (ABRVS) zijn gesteld over de Programmatische Aanpak Stikstof (“PAS”). Deze vragen gaan, kort samengevat, over de mate waarin een programmatische aanpak verenigbaar is met de Habitatrichtlijn, en welke (toetsings)criteria in dat geval gelden. De PAS gaat over de gevolgen van stikstofdepositie op Natura 2000-gebieden. Maar en passant heeft de ABRVS ook een aantal  meer fundamentele vragen gesteld die ook voor activiteiten zonder stikstofdepositie van belang zijn. Dat geldt in het bijzonder voor de definitie van het begrip ‘project’, welk begrip bepalend is voor de vraag wanneer een passende beoordeling nodig is. Maar ik wijs daarnaast op de vraag wanneer nog sprake is van de voorzetting van een activiteit die al was toegestaan voordat de Habitatrichtlijn in werking trad, en waarvoor geen ecologische beoordeling meer nodig is. Ook deze vragen zijn nu door het HvJ beantwoord. Het arrest van het HvJ gaat dus zeker niet alleen over stikstofdepositie op Natura 2000-gebieden.

Op 6 december a.s. organiseert de Vereniging voor Milieurecht, in samenwerking met de Radboud Universiteit en de Universiteit Utrecht, een studiemiddag over het arrest, en de gevolgen hiervan voor de praktijk. Daar zal het arrest ook gedetailleerd worden besproken. Hieronder vat ik alvast de belangrijkste lessen uit het arrest samen:

  1. De eisen voor een passende beoordeling van een programma zijn gelijk aan de eisen die gelden voor een individuele beoordeling op grond van de Habitatrichtlijn. Dat betekent dat ook bij een programma er wetenschappelijk bezien geen redelijke twijfel mag bestaan dat geen van de projecten die dit programma mogelijk maakt schadelijke gevolgen heeft voor een Natura 2000-gebied;
  2. Voor een generieke uitzondering op de vergunningplicht (tot 0,05 mol stikstof/ha/jaar of voor weiden van vee en bemesten) gelden eveneens dezelfde eisen als die bij een individuele beoordeling van een project;
  3. Toekomstige maatregelen kunnen in het PAS alleen worden meegenomen als er geen (wetenschappelijke) twijfel is over de effectiviteit van deze maatregelen;
  4. “Andere handelingen” in de Wet natuurbescherming zijn ook een project in de zin van de Habitatrichtlijn;
  5. Een activiteit die gestart is voordat het regime van de Habitatrichtlijn van kracht werd, blijft alleen vergunningvrij als deze activiteit niet wijzigt qua omvang, locatie, of voorwaarden waaronder deze activiteit worden uitgevoerd.

Deze punten licht ik in een column op de site van de VMR verder toe.

Is er een rol voor de kritische depositiewaarde?

Het arrest biedt op een aantal punten een verduidelijking van bestaande jurisprudentie. Maar er blijven ook vragen over. Zoals: wat is het belang van de zogeheten ‘kritische depositiewaarde’ die voor elk habitattype in Nederland is bepaald. De A-G maakte in zijn conclusie duidelijk dat toestemming voor nieuwe initiatieven met stikstofdepositie tot gevolg niet zou kunnen worden verleend zolang de bestaande stikstofbelasting van Natura 2000-gebieden niet onder de kritische depositiewaarde is gebracht. Het HvJ is minder expliciet maar stelt enkel dat

“de mogelijkheden om een vergunning te verlenen voor activiteiten die in een later stadium een nadelige invloed kunnen hebben op de ecologische situatie van de betrokken gebieden noodzakelijkerwijs gering [zijn] wanneer de staat van instandhouding van een natuurlijke habitat ongunstig is”.

Zegt het HvJ hiermee nu hetzelfde als de A-G en vindt het HvJ daarmee, impliciet, ook de kritische depositiewaarde van (groot) belang? Of niet? Het is mij onduidelijk.

Hoe nu verder?

De vraag is verder uiteraard: wat gebeurt er nu met het PAS? Het HvJ legt de lat heel hoog – maar dat mag eigenlijk geen verrassing zijn geweest. Het is nu aan de ABRVS om te beoordelen of het PAS aan de gestelde voorwaarden voldoet. Het gaat daarbij niet alleen om de voorwaarden van het HvJ, maar ook om de (nationale) gebreken die de ABRVS al had geconstateerd in de uitspraken van 17 mei 2017 (ECLI:NL:RVS:2017:1259 en ECLI:NL:RVS:2017:1260). Naar verwachting zal het nog zo’n zes tot negen maanden duren voordat duidelijk is welke conclusies de ABRVS trekt. Misschien kan aan een deel van de voorwaarden worden voldaan – maar dan zal er m.i. in ieder geval behoorlijk wat (ontwikkelings)ruimte voor nieuwe activiteiten verdwijnen. Het lijkt me immers niet mogelijk om voor alle (positieve) PAS-maatregelen te motiveren dat het positieve effect van deze maatregelen nu al vaststaat. Wellicht kan dit wel voor een deel van deze maatregelen. De generieke uitzonderingen op de vergunningplicht zullen waarschijnlijk ook verleden tijd zijn – of zullen in ieder geval eveneens erg ingekaderd worden. Geldt dit dan met terugwerkende kracht ook voor activiteiten die nu al plaatsvinden?

Of provincies in afwachting van de uitspraak van de ABRVS PAS-vergunningen zullen verlenen, is overigens nog onduidelijk. Hierover beraad men zich nog. Actuele informatie op dit punt is te vinden via de website van Bij 12. Direct gevolg van het arrest van het HvJ is ten slotte dat ‘andere handelingen’ met mogelijk significant negatieve gevolgen niet meer op basis van art. 2.8, lid 9, Wnb getoetst kunnen worden, maar dat hiervoor dezelfde criteria gelden als voor een project (art. 2.7, lid 3 sub a jo. art. 2.8, lid 1 t/m 8, Wnb).

En dan, de echte hamvraag: hoe kunnen activiteiten die zorgen voor een toename van stikstofdepositie op al overbelaste Natura 2000-gebieden straks nog toegestaan worden? Dat hangt in de eerste plaats uiteraard af van de uitspraak van de ABRVS. Maar, zoals ik al aangaf: als het PAS wordt gecontinueerd, zal er in ieder geval minder ontwikkelingsruimte beschikbaar zijn. Misschien heeft het PAS straks alleen nog hoofdzakelijk als doel het verbeteren van de natuur in Natura 2000-gebieden– een “PAS-light” dus. Voor projecten die een dwingende reden van groot openbaar belang dienen, kan dan via de ADC-toets, buiten het PAS om, wellicht toestemming worden verleend. Voor bestaande particuliere projecten bestaat in ieder geval nog de mogelijkheid van interne saldering. Wellicht kan daarnaast, met een (nieuw) “PAS light”, het huidige verbod op externe saldering worden opgeheven en biedt dit mogelijkheden voor nieuwe ontwikkelingen. Maar echt ruimte voor extra stikstofdepositie zal er pas komen als de natuur in de Natura 2000-gebieden is verbeterd, als de stikstofbelasting in Nederland omlaag is gebracht of als meer wetenschappelijke zekerheid bestaat over de effectiviteit van maatregelen om de kwaliteit van Natura 2000-gebieden te verbeteren of de stikstofbelasting te verlagen  – oplossingen die een lange adem vergen, ook al omdat een aanzienlijk deel van de stikstofbelasting in Nederland veroorzaakt wordt door buitenlandse activiteiten. De andere oplossing – het wijzigen van de instandhoudingsdoelstellingen voor Natura 2000-gebieden – is m.i. hoofdzakelijk een papieren oplossing en biedt ook geen ruimte voor ontwikkelingen op de korte termijn. Deze en andere oplossingen zullen verder worden verkend tijdens de studiemiddag van de VMR.

Marieke Kaajan


Gerelateerd

Investeren uit de stikstofcrisis, en snel een beetje!
Meer dan een jaar geleden sneuvelde het Programma Aanpak Stikstof bij de Afdeling bestuursrechtspraak. Dit…
Stikstof en Cie Remkes: kan het ook anders?
“Niet alles kan overal“, dat is de pakkende titel van het eindadvies van het Adviescollege…
Voldoende maatregelen treffen waardoor van ‘opzet’ (Wnb) geen sprake meer is?
Soortenbescherming (Wnb) in relatie tot de energietransitie en het treffen van ‘mitigerende maatregelen’ In de…
Actualiteiten bescherming Natura 2000
De laatste tijd verschijnen er weer veel interessante uitspraken van de Afdeling bestuursrechtspraak van de…
Interview Marieke Kaajan in Europoort Kringen
In de editie van maart 2020 van het magazine Europoort Kringen is Marieke Kaajan geïnterviewd…
Gasloos bouwen: toereikende planregel kan plan-mer stikstof voorkomen
Na de stikstofuitspraken van de Afdeling bestuursrechtspraak van mei 2019 is het zoeken naar mogelijkheden…
ENVIR Advocaten in Wintergasten
Iris Kieft van ENVIR Advocaten werd geïnterviewd voor de Wintergasten editie van VG Visie over…
ENVIR in het nieuws over stikstof
In de media zijn de afgelopen tijd meerdere berichten en items verschenen over de gevolgen…
Stikstof en woningbouw: business meeting met oplossingen
Honderden bouwprojecten komen op losse schroeven te staan door de recente stikstofuitspraak van de Raad…
Hoe moeten projectontwikkelaars omgaan met stikstofregels?
Op 18 juli 2019 werd Marieke Kaajan voor het radioprogramma Met het oog op morgen…
Briefing Tweede Kamer over de PAS-uitspraken
Op 4 juni 2019 lichtte Marieke Kaajan samen met prof. dr. Chris Backes van de…
Ruimte voor natuur én economische ontwikkeling: blik op de toekomst na de PAS-uitspraken
PAS-uitspraken 29 mei 2019: geen juridische verrassing; maar hoe nu verder? Inleiding De twee uitspraken…
IBR Studiedag Natuurbeschermingsrecht 20 juni 2019
Op 20 juni 2019 verzorgt Marieke Kaajan samen met Ralph Frins en Janette Verbeek een…
PAS-uitspraak – interview Marieke Kaajan door NOS
Vandaag heeft het Hof van Justitie uitspraak gedaan over het Programma Aanpak Stikstof (ECLI:EU:C:2018:882). De…
Interview Marieke Kaajan over de PAS bij NPO 1
Op 7 november a.s. zal het Hof van Justitie zich uitspreken over de houdbaarheid van…
Beperking belanghebbendheid bij Wnb-ontheffing (soorten)
In de uitspraak van 24 januari 2018 heeft de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van…
Effectbeoordeling stikstof op Vlaamse Natura 2000-gebieden via Vlaamse systematiek
De uitspraak van de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State (“ABRVS”) d.d. 16 april…
ENVIR succesvol voor Windpark Wieringermeer bij beroep tegen Wnb-ontheffing
In de aan Windpark Wieringermeer verleende Wnb-ontheffing voor trekvogels was een omvangrijke monitoringsverplichting ten aanzien…
Voortzetten procedures ondanks prejudiciële vragen PAS
Op 17 mei jl. stelde de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State (‘ABRvS’) prejudiciële…
Natuurbeschermingsrecht – editie 2017
Recent verschenen: het boek Natuurbeschermingsrecht. Marieke Kaajan schreef het boek samen met prof. dr. Ch.W….
Samenvatting PAS-uitspraak weiden en bemesten
Lukt het maar niet om de tijd te vinden om de PAS-uitspraken van 17 mei…
Samenvatting PAS-uitspraak vergunningen
Lukt het maar niet om de tijd te vinden om de PAS-uitspraken van 17 mei…
Presentaties van Praktijkcongres Natuur in de gemeente beschikbaar
Donderdag 18 mei jl. was ENVIR Advocaten aanwezig op het Praktijkcongres natuur in de gemeente. Een…
Marieke Kaajan spreker op twee VMR-bijeenkomsten
Alles weten over de actualiteiten op het gebied van het natuurbeschermingsrecht? Kom dan naar de VMR…
Aan de slag met de natuurwet!
Het is bijna zover: op 1 januari a.s. treedt de Wet natuurbescherming in werking. ENVIR…
Aanvullingswet Natuur in de Omgevingswet
Tot 21 januari a.s. kan gereageerd worden op de Aanvullingswet Natuur in de Omgevingswet. In…
Daar zijn ze: Besluit natuurbescherming en Regeling natuurbescherming
Vandaag verscheen in het Staatsblad het Besluit natuurbescherming en in de Staatscourant de Regeling natuurbescherming. En de…
Voorwaardelijk ontheffing Ffw is mogelijk
De Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State (ABRvS) overweegt in een uitspraak van 5…
Informatiemiddag Wet natuurbescherming: 3 november 2016
Op 3 november a.s. organiseert ENVIR Advocaten met Bureau Waardenburg een informatiemiddag over de Wet…
Het arrest Orleans; bom onder de PAS?
Op 21 juli 2016 heeft het HvJ EU het begrip “compenserende maatregelen” verruimd – met…
Onderzoek naar maatregelen tegen meeuwenoverlast door ABRvS toegestaan
Fleur Onrust van ENVIR Advocaten trad op voor de gemeenten Alkmaar, Haarlem en Leiden in…
Wind op zee en land: wat staat er op korte termijn op de agenda?
Het realiseren van wind op land en op zee leidt van oudsher al tot een…
Natuur op NWEA Winddagen
Kom naar de bijeenkomst op 15 juni a.s. op de NWEA Winddagen over natuurwetgeving, en…
Nbw-vergunning voor 182 strandhuisjes blijft in stand
Bij uitspraak van 18 mei 2016 heeft de ABRvS de Nbw-vergunning voor 182 strandhuisjes aan…
Geen aanhaakverplichting bij Wet natuurbescherming
Goed nieuws: in afwijking van de Wet natuurbescherming wordt nu voorgesteld om de aanhaakverplichting niet…
Windpark Wieringermeer mag worden aangelegd
Met twee uitspraken op 4 mei 2016 concludeerde de ABRvS dat Windpark Wieringermeer magen kan…
Natuurbeschermingsrecht: Fitness check en Guidance Documents – Kamerbrief over de Vogel- en Habitatrichtlijn
Bij brief van 21 maart 2015 bericht de staatssecretaris van EZ de kamer over een…
Kunnen bestemmingsplannen profiteren van de PAS?
10 maart jl. sprak Marieke Kaajan op het eerste VBR-seminar over de rol van de…
Salderen bij Flora en faunawet-ontheffing toegestaan?!
Op 24 februari 2016 heeft de ABRvS een belangrijke uitspraak gedaan over de mogelijkheid om…
Ook voor dieren op de landelijke vrijstellingslijst moet worden voldaan aan artikel 65 Ffw
Dieren die op de landelijke vrijstellingslijst staan mogen niet zonder meer worden afgeschoten. Bij het verlenen van…
De Wet natuurbescherming komt er (eindelijk) aan: wees op de hoogte!
Eind 2015 is de Wet natuurbescherming definitief aangenomen. Bent u nog niet (helemaal) op de…
Alles weten over de PAS?
Lees dan hier het digitaal magazine, met een bijdrage van Marieke Kaajan.
Praktische handvatten voor gemeenten bij Wet natuurbescherming
ENVIR schreef mee aan het magazine “Natuur in de Gemeente”. Klik hier voor het magazine.
Bevestiging PAS-melding geen besluit: dan maar een handhavingsverzoek?!
Op 6 november jl. concludeerde de ABRvS dat de bevestiging van een PAS-melding geen besluit…
Bij wie moet sinds 1 juli 2015 een Nbw-vergunning worden aangevraagd?
Art. 19d Nbw bepaalt dat een Nbw-vergunning wordt verleend door GS, tenzij op grond van…
Nbw-vergunning centrale Eemshaven: mitigatie van stikstof-effecten is toch mogelijk
De uitspraak van 9 september jl. voegt weer een hoofdstuk toe aan de discussie over…
Stikstof en bestemmingsplannen; one down more to come?!
In de uitspraak van 19 augustus 2015 vernietigt de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van…
Tracébesluit Eemshaven: stikstofjurisprudentie samengevat
De uitspraak van 5 augustus jl. biedt een mooie samenvatting van de stikstofjurisprudentie van de…
Recente ontwikkelingen Natuurbeschermingswet
Er zijn veel ontwikkelingen gaande op het gebied van de Nbw. Kijk hier voor een…
Marieke Kaajan spreker op NWEA Winddag
Op 12 juni a.s. spreekt Marieke Kaajan op de NWEA Winddag 2015 over “Natuuwetgeving en…
De PAS nieuwe risico’s voor agrarische activiteiten
In het tijdschrift ” Vee en gewas” verscheen een artikel van Marieke Kaajan over de…
Marieke Kaajan spreker op de VMR Actualiteitendag 2015
Marieke Kaajan was wederom als spreker uitgenodigd op de VMR Actualiteitendag donderdag 19 maart jl….
Artikel Volkskrant over procedure bij de Raad van State
Marieke Kaajan wordt als natuurbeschermingswet deskundige geciteerd in de Volkskrant. Uit de Volkskrant 24 februari…
Baanbrekende uitspraak voor Nbw- en Ffw-zaken
Het 1%- of ORNIS-criterium kan nu ook bij diersoorten worden toegepast. Het verkrijgen van toestemming…
Programma Aanpak Stikstof is rem op de economische ontwikkeling
Uiterlijk 20 februari kan iedereen een zienswijze indienen tegen het PAS. Er is alle reden…
Bestemmingsplan, EHS en Flora en faunawet
Zorg dat de aanwijzingen uit een onderzoeksrapport (Ffw) dat aan een bestemmingsplan ten grondslag wordt…
Tracébesluit A2 blijft in stand – interessante Nbw uitspraak
Er gingen vele jaren van procederen en zelf prejudiciële vragen aan vooraf, maar de Afdeling…
Bestemmingsplan en stikstof; gaat het ooit nog goed?
Bestemmingsplannen met activiteiten die stikstofdepositie veroorzaken leveren de praktijk veel hoofdbrekens op. In de uitspraak…
Advies Raad van State wetsvoorstel Windenergie op zee
Op 20 oktober jl. heeft de Raad van State advies uitgebracht over het wetsvoorstel over…
Grenswaarden met de PAS: oplossing of nieuwe problemen?
Op 7 oktober jl. heeft de Eerste Kamer ingestemd met het wetsvoorstel PAS tot wijziging…
Recht.nl
Op recht.nl verscheen vandaag een notificatie van het artikel van Fleur Onrust en A. Drahmann over…
Interessante uitspraak over dwingende redenen – natuurbeschermingswet
Op 13 augustus 2014 heeft de Voorzitter van de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van…