ENVIR ADVOCATEN
Romkeslaan 59
8933 AR Leeuwarden
T +31 20 236 10 24
F +31 20 796 92 22

ENVIR ADVOCATEN
Jan van Goyenkade 10 III
1075 HP Amsterdam
T +31 20 737 20 66
F +31 20 796 92 22


Datum: 28-02-2019

Schorsing vergunningen gebaseerd op het PAS

Marieke schreef een noot bij ABRvS 9 maart 2018, ECLI:NL:RVS:2018:795 in M en R 2018/61. 

1.
Schorsing van vergunningen die met gebruikmaking van de regelgeving ten aanzien van de Programmatische Aanpak Stikstof (“de PAS”) zijn verleend – dat zat er wel een beetje aan te komen na de uitspraken van de ABRvS d.d. 17 mei 2017 (ECLI:NL:RVS:2017:1259, M en R 2017/ 84, en ECLI:NL:RVS:2017:1260, M en R 2017/85). In deze uitspraken gaf de ABRvS aan niet met zekerheid te kunnen stellen dat de systematiek van de PAS zou passen binnen het regime van de Habitatrichtlijn (“HRL”), zodat het stellen van prejudiciële vragen nodig was. Belangrijk is verder dat de ABRvS in deze uitspraken een aanzienlijk aantal gebreken in het vastgestelde Programma Aanpak Stikstof (“het PAS”) constateerde. Het betrof onder andere de onderbouwing van de verwachte daling van stikstofdepositie, de verwachte economische groei, alsook de onderbouwing van de te bereiken depositiedaling van door PAS-maatregelen en de mate waarin de gegevens uit de (verplichte) monitoring kunnen worden gebruikt voor adequate bijsturing. In de twee uitspraken van 17 mei 2017 besloot de ABRvS evenwel dat er nog geen aanleiding was voor schorsing van het PAS en/of op het PAS gebaseerde vergunningen, omdat (i) het de ABRvS aannemelijk leek dat het HvJ EU de PAS-systematiek zou accepteren; (ii) de geconstateerde gebreken herstelbaar leken; en (iii) er tot 1 juli 2018 geen onomkeerbare gevolgen zouden optreden. Dat laatste punt heeft te maken met het feit dat het PAS op 1 juli 2015 voor een periode van zes jaar is vastgesteld en dat de per Natura 2000-gebied beschikbare ontwikkelingsruimte in twee tijdvakken beschikbaar komt. Het eerste tijdvak – gedurende welke maximaal 60% ontwikkelingsruimte beschikbaar is – verloopt op 1 juli 2018. Op die manier is in het PAS een natuurlijke buffer ingebouwd; immers, op deze wijze kan een eventueel in het eerste tijdvak te veel uitgegeven hoeveelheid ontwikkelingsruimte in het tweede tijdvak gecorrigeerd worden.

2.
Met het dichterbij komen van de datum van 1 juli 2018 nam ook de kans toe dat er ook in de ogen van de ABRvS een terechte reden zou ontstaan om niet langer te accepteren dat, in het licht van de onzekerheid die gepaard gaat met een prejudiciële procedure bij het HvJ EU en de toch vele gebreken die geconstateerd waren door de ABRvS, vergunningen waarbij ontwikkelingsruimte uit het PAS werd toegedeeld gebruikt kunnen worden. De uitspraak van 9 maart 2018, waarin de ABRvS constateert dat er nu wel een reden is om bepaalde besluiten die met toepassing van de PAS zijn verleend, te schorsen, verbaast dan ook niet. Wat op het eerste gezicht wel opmerkelijk is, zijn de overwegingen in de uitspraak om bepaalde besluiten, gebaseerd op de PAS, juist niet te schorsen. Op beide aspecten ga ik hierna verder in. Belangrijk is daarbij te realiseren dat deze uitspraak alleen gaat om de toedeling van ontwikkelingsruimte uit het zogeheten ‘segment 2’, en daarmee niet om ontwikkelingsruimte uit segment 1, voor zogeheten prioritaire projecten. Voor deze prioritaire projecten bestaat de verwachting – aldus de ABRvS – dat de ontwikkelingsruimte voor dit segment niet geheel zal zijn benut in het eerste tijdvak. De uitspraak maakt niet duidelijk waarop deze verwachting is gebaseerd, maar aan de andere kant: de besluiten ten aanzien waarvan schorsing werd verzocht in deze procedure hadden allen betrekking op de toedeling van ontwikkelingsruimte uit segment 2, dus de ABRvS hoefde zich verder niet uit te laten over segment 1-ontwikkelingsruimte. De uitspraak gaat verder niet over schorsing van het PAS als zodanig, omdat tegen het PAS geen beroep openstaat en dus ook geen verzoek tot schorsing van het PAS kan worden ingediend. Maar uiteraard kan het PAS en de aan het PAS ten grondslag liggende passende beoordeling wel aan de orde worden gesteld in een vergunning die is verleend met gebruikmaking van het PAS.

3.
In de uitspraak constateert de ABRvS nu ten eerste dat in een aantal Natura 2000-gebieden meer dan 60% van de totale hoeveelheid beschikbare ontwikkelingsruimte voor segment 2 in het eerst tijdvak van het PAS is uitgegeven. In het licht van de uitspraken van 17 mei 2017 kon de ABRvS nu dan ook niet anders, en terecht, concluderen dat nu niet langer kon worden aangenomen dat er geen onomkeerbare gevolgen voor deze Natura 2000-gebieden zouden kunnen optreden. De ABRvS onderscheidt in dat kader verschillende situaties: (i) er is meer dan 60% maar minder dan 100% van de beschikbare ontwikkelingsruimte uitgegeven. Tot 1 juli 2018 kan hier geen ontwikkelingsruimte worden uitgegeven – maar daarna dus weer wel; (ii) er is meer dan 100% van de beschikbare ontwikkelingsruimte uitgegeven, maar door het verlagen van de grenswaarde is de totale ontwikkelingsruimte (weer?) vergroot. Onduidelijk of voor deze gebieden nog ontwikkelingsruimte beschikbaar is; (iii) er is meer dan 100% ontwikkelingsruimte uitgegeven en dit teveel kon niet worden opgevangen door het verlagen van de grenswaarde. Herberekening van de geprognosticeerde daling van ontwikkeling bood echter wel een oplossing om het teveel aan uitgegeven ontwikkelingsruimte te rechtvaardigen. In het tweede tijdvak kan echter geen ontwikkelingsruimte meer worden uitgegeven; en (iv) voor een aantal hexagonen is de beschikbare ontwikkelingsruimte vergroot tot de feitelijk uitgegeven ontwikkelingsruimte, waardoor een tijdelijke stijging van stikstofdepositie zal plaatsvinden. Ook hier kan in het tweede tijdvak geen ontwikkelingsruimte meer worden uitgegeven. Deze vier, in de uitspraken beschreven, situaties laten zien dat door het te veel uitgeven van ontwikkelingsruimte, de buffer van 40% (bestaande uit ontwikkelingsruimte voor het tweede tijdvak) voor meerdere Natura 2000-gebieden niet, of niet meer volledig, aanwezig is. Dit terwijl de aanwezigheid van deze buffer in eerste instantie voor de ABRvS in de uitspraken van 17 mei 2017 een belangrijke reden was om juist niet tot schorsing over te gaan. Verder stelt de ABRvS vast dat er nog geen reactie van de bevoegde gezagen tot vaststelling van het PAS is gekomen op de in de uitspraken van 17 mei 2017 geconstateerde gebreken. Kortom: er bestaat dan ook nu nog geen zicht op de vraag in hoeverre herstel van deze gebreken mogelijk is, laat staan dat duidelijk is in hoeverre dit herstel gevolgen heeft voor de beschikbare en uit te geven ontwikkelingsruimte in het tweede tijdvak.

4.
In het voorkomen van een toename van de deposities op de hexagonen in Natura 2000-gebieden waar nu meer dan 60% ontwikkelingsruimte is uitgegeven, ligt dan ook de reden voor de ABRvS om nu een voorlopige voorziening te treffen. Deze voorlopige voorziening richt zich op vergunningen waarin ontwikkelingsruimte is toegedeeld voor een activiteit die leidt tot een toename van depositie op een hexagoon waarmee meer dan 60% van de beschikbare ontwikkelingsruimte in segment 2 is uitgegeven én voor zover de vergunde activiteit nog niet, of nog niet volledig is gerealiseerd. Het is door deze laatste toevoeging in de uitspraak dat de uitspraak opmerkelijk maakt – en ook deels lijkt op een Pyrrhusoverwinning. Want uit het duidelijk overzicht dat de uitspraak in r.o. 8.4 geeft van vergunningen die zodoende wel en niet voor schorsing in aanmerking komen – en waarbij een basis wordt gelegd voor de toe- of afwijzing van andere schorsingsverzoeken die nog zullen worden ingediend – blijkt dat schorsing van vergunningen alleen aan de orde zal zijn indien de vergunde activiteit nog niet of niet volledig is gerealiseerd.

5.
Zo is er geen aanleiding voor een voorlopige voorziening ten aanzien van vergunningen waarin ontwikkelingsruimte is toegedeeld voor een activiteit die leidt tot een toename van depositie op een hexagoon waarvoor meer dan 60% ontwikkelingsruimte is uitgegeven, maar die geheel is gerealiseerd. Volledigheidshalve overweegt de ABRvS ook dat er geen aanleiding is om een voorlopige voorziening te treffen voor vergunningen waarin ontwikkelingsruimte is toegedeeld voor een activiteit die slechts stikstofdepositie veroorzaakt op hexagonen in een Natura 2000-gebied waarvoor niet meer dan 60% ontwikkelingsruimte is toegedeeld of vergunningen die onder toedeling van ontwikkelingsruimte zijn verleend. Die laatste twee situaties verbazen niet. Immers, indien niet meer dan 60% ontwikkelingsruimte is uitgegeven, is er geen verschil met de situatie ten aanzien waarvan de ABRvS in de uitspraken van 17 mei 2017 overwoog dat er (nog) geen reden was om een voorlopige voorziening te treffen. En als er überhaupt geen ontwikkelingsruimte is toegedeeld, is dat ook het geval. Uiteraard kan het in dat geval nog wel gaan om een situatie waarin een activiteit toelaatbaar is geacht omdat de stikstofdepositie, veroorzaakt door deze activiteit, lager is dan de grenswaarde (van 1 of 0,05 mol/ha/jaar) voor Natura 2000- gebieden. En niet moet, ten slotte, vergeten worden dat het in dat geval ook nog kan gaan om een situatie waarin een activiteit vergunningvrij is, ondanks de beperkte toename van stikstofdepositie die deze activiteit kan veroorzaken. Met de PAS-regelgeving zijn activiteiten met een maximale stikstofdepositie van 0,05 mol/ha/jaar immers vergunningvrij. Deze twee situaties zijn echter ook aan de orde gekomen in de uitspraken van 17 mei 2017.

6.
Bij eerste lezing van de uitspraak verbaasde het me dat het gevolg van de uitspraak is dat schorsing alleen aan de orde kan zijn als de vergunde activiteit nog niet geheel is gerealiseerd. Toedeling van ontwikkelingsruimte aan deze activiteiten hoeft immers niet noodzakelijkerwijs geleid te hebben tot overschrijding van de 60% beschikbare ontwikkelingsruimte in het eerste tijdvak. Theoretisch genomen zou je – aan de hand van de datum van toedeling van ontwikkelingsruimte – kunnen nagaan op welk moment meer dan 60%, en dus teveel, ontwikkelingsruimte is toegedeeld en zou aan de hand van die analyse een overzicht kunnen worden opgesteld van de besluiten die voor schorsing in aanmerking zouden komen. Echter, zo simpel is het bij nader inzien ook niet. Immers, de vaststelling dat te veel ontwikkelingsruimte is toebedeeld, is niet het gevolg van het feit dat daadwerkelijk te veel ontwikkelingsruimte is uitgegeven bij vergunningverlening, maar is het gevolg van nieuwe berekeningen en analyses die hebben geleid tot een herberekening van de beschikbare ontwikkelingsruimte. Dat betekent dus, als ik het goed zie, dat op het moment dat ontwikkelingsruimte in een concrete vergunning werd toegedeeld, de aanname was dat het hier ging om beschikbare ontwikkelingsruimte (voor het eerste tijdvak). Pas later is vastgesteld dat de toegedeelde ontwikkelingsruimte niet meer beschikbaar was – en dus, bij nader inzien, niet had mogen worden toegedeeld. Is het dan wel zo terecht om alleen de laatst verleende vergunningen te schorsen?

7.
Het voorgaande leidt tot dan ook het dilemma aan wie de omissie van het teveel toedelen van ontwikkelingsruimte kan worden toegerekend, zeker in het kader van de belangenafweging die met het treffen van een voorlopige voorziening gepaard gaat. In dat opzicht is het ergens begrijpelijk dat er nu voor gekozen is om alleen vergunningen te schorsen voor zover de vergunde activiteit nog niet of niet geheel is gerealiseerd. Maar aan de andere kant: had het niet voor de hand gelegen om het belang van de natuur te laten prevaleren? En de formulering doet ook de vraag rijzen wanneer een activiteit nog niet geheel is gerealiseerd. Waar ligt immers de grens tussen het wel en niet geheel realiseren van een activiteit? Het is echter wel de vraag of met deze uitspraak een voorschot wordt genomen op de uitkomst van de prejudiciële procedure. Stel dat straks, in de bodemprocedure, over het PAS zou moeten worden geconcludeerd dat ten onrechte ontwikkelingsruimte is toegedeeld, hetzij omdat het PAS als systematiek, om welke reden dan ook, niet de toets van art. 6, lid 3, HRL kan doorstaan, hetzij omdat de passende beoordeling die aan het PAS ten grondslag ligt, niet voldoet, welke consequenties heeft een dergelijke conclusie voor verleende, maar nog niet onherroepelijke, vergunningen? Zal dan ook een onderscheid worden gemaakt tussen gerealiseerde en nog niet gerealiseerde activiteiten, waarbij de gerealiseerde activiteiten mogen worden voortgezet? Of prevaleert dan toch het uitgangspunt dat het gebruikmaken van een nog niet onherroepelijke vergunning voor risico van de vergunninghouder komt? En hoe verhoudt dit uitgangspunt zich tot vergunningen die niet in rechte zijn aangevochten en die dus onherroepelijk zullen worden? Vragen waarop pas in de (verre) toekomst een duidelijk antwoord op zal komen. Voor nu is van belang dat, met het einde van het eerste tijdvak van het PAS in zicht, en – voor zover bekend – zonder herstel van de door de ABRvS in het PAS geconstateerde gebreken – de deur wel geopend lijkt te zijn naar schorsing van PAS-vergunningen die in het tweede tijdvak ontwikkelingsruimte krijgen toegedeeld, en daarmee uit de buffer die de ABRvS, zo laat ook deze uitspraak nog weer zien, zo belangrijk acht voor het voorkomen van onomkeerbare gevolgen.

 


Gerelateerd

Aanleg rieteilanden en rietkraag is een beschermingsmaatregel waarmee in de passende beoordeling rekening mag worden gehouden
Marieke schreef een noot onder ABRvS 24 december 2019, ECLI:NL:RVS:2019:4360 in M en R 2020/10…
Omvang van Europese onderzoeksverplichtingen naar milieueffecten voor het verlengen van de termijn van elektriciteitsproductie door twee Belgische kerncentrales
Erwin Noordover schreef een annotatie bij HvJ EU 29 juli 2019, C-411/17, ECLI:EU:C:2019:622 (Inter-Environnement Wallonie…
Programma Aanpak Stikstof; Uitzondering vergunningplicht weiden van vee/bemesten van gronden
Marieke schreef een noot onder ABRvS 29 mei 2019, ECLI:NL:RVS:2019:1604 in M en R 2019/83…
De ADC-toets centraal
Derek schreef een noot bij ABRvS 24 juli 2019, ECLI:NL:RVS:2019:2560 in JM 2019/156, afl. 11,…
Eisen passende beoordeling voor een programma (PAS).
Marieke schreef een noot onder ABRvS 29 mei 2019, ECLI:NL:RVS:2019:1603 in M en R 2019/68…
Vervallen aanhaakverplichting natuurtoestemming bij omgevingsvergunning door intrekking onderdeel natuur.
Marieke schreef een noot onder ABRvS 13 maart 2019, ECLI:NL:RVS:2019:803 in M en R 2019/57…
Actualiteiten Natuurbeschermingsrecht 2018/2019
Marieke schreef een artikel in M en R 2019/88 over de actualiteiten van het natuurbeschermingsrecht…
Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2019 – Soortenbescherming (deel 2)
Marieke en Fleur schreven een kroniek over de ontwikkelingen van het natuurbeschermingsrecht inzake soortenbescherming in…
Verschillende wijzen van rechterlijke omgang met het PAS-arrest
Marieke schreef een noot bij Rb. Midden-Nederland 29 november 2018, ECLI:NL:RBMNE:2018:5823 in M en R…
Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2019 – Gebiedsbescherming (deel 1)
Marieke en Fleur schreven een kroniek over de ontwikkelingen van het natuurbeschermingsrecht in 2019 in…
Prejudiciële vragen Habitatrichtlijn; hoe om te gaan met natuurwaarden waarvoor een gebied niet is aangewezen
Marieke schreef een noot bij HvJ EU 7 november 2018, ECLI:EU:C:2018:883 in 1. Dit arrest,…
Het PAS-arrest; en nu?
Marieke schreef een artikel in M en R 2019/18 over de gevolgen van het PAS-arrest….
Windpark Delfzijl Zuid Uitbreiding: sfeerwoningen aangemerkt als gevoelige objecten.
D. Sietses & D.E.C. Garcea schreven een noot bij ABRvS 19 december 2018,  ECLI:NL:RVS:2018:4180 in…
Gevolgen PAS-uitspraak voor passende beoordelingen: wanneer met welke maatregelen rekening te houden
Erwin Noordover schreef een noot bij ABRvS 29 mei 2019, ECLI:NL:RVS:2019:1603 in OGR 2019.  1. De…
Welke gegevens moeten ter inzage worden gelegd? ADC-toets Wnb
Marieke schreef een noot bij ABRvS 18 juli 2018, ECLI:NL:RVS:2018:2454 in M en R 2018/124. …
Besluitbegrip. Besluit tot goedkeuring van een faunabeheerplan. Vaststelling faunabeheerplan.
M. Bauman, D. Sietses & J.V. van Ophen schreven een noot onder ABRvS 20 maart…
Lucht boven Natura 2000-gebied onderdeel van het gebied?
Marieke scheef een noot bij Rb. Den Haag 7 maart 2018, ECLI:NL:RBDHA:2018:2665 in M en…
Heldere contouren – vereisten aan onderzoek Dienstenrichtlijn worden duidelijk
Iris Kieft schreef een noot onder ABRvS 19 december 2018 ECLI:NL:RVS:2018:4195 en ECLI:NL:RVS:2018:4196 in Annotaties…
Bestemmingsplanregeling; verzekeren dat een passende beoordeling niet is vereist
Marieke scheef een noot bij ABRvS 20 december 2017, ECLI:NL:RVS:2017:3530 in M en R 2018/42. …
Het verschil tussen ‘mitigerende’ en ‘compenserende’ maatregelen
Marieke schreef een noot bij HvJ EU 25 juli 2018, ECLI:EU:C:2018:593 in M en R…
Amsterdams vestigingsverbod toeristenwinkels overleeft hoger beroep, maar Amsterdam Cheese Company mag toch open blijven
Het Amsterdamse vestigingsverbod voor toeristenwinkels overleeft hoger beroep, maar de Amsterdam Cheese Company mag van…
Randvoorwaarden PAS – arrest HvJ
Met het arrest van het Hof van Justitie van 7 november 2018 (over de Programmatische…
Randvoorwaarden voor verkleining van een reeds aangewezen Natura 2000-gebied
Marieke schreef een noot bij HvJ EU 19 oktober 2017, ECLI:EU:C:2017:774 (Vereniging Hoekschewaards Landschap) in…
Afdeling laat zich weer uit over Dienstenrichtlijn in relatie tot bestemmingsplan
Iris Kieft schreef een noot onder ABRvS 24 oktober 2018, ECLI:NL:RVS:2018:3471 in Annotaties OGR 2018-0228….
Prejudiciële vragen PAS: conclusie van de A-G
Marieke schreef een noot bij HvJ EU (A-G) 22 juli 2018, ECLI:EU:C:2018:622 in M en…
Windpark De Drentse Monden en Oostermoer: Ontvankelijkheid, participatie, draagvlak.
D. Sietses & H.D. Tolsma schreven een noot bij ABRvS 21 februari 2018, ECLI:NL:RVS:2018:616 in…
Omgevingsrechtelijke besluitvorming voor zonneparken: een overzicht
In Bouwrecht 2018/77 gingen Erwin Noordover en Neeltje Walgemoed in op de omgevingsrechtelijke besluitvorming voor…
Actualiteiten Natuurbeschermingsrecht 2018
Marieke schreef een artikel over hetgeen zij besprak tijdens haar presentatie op de Actualiteitendag van…
Kroniek Natuurbeschermingsrecht – Gebiedsbescherming (deel 2)
In de jaarlijks terugkerende kroniek Natuurbeschermingsrecht schreven Fleur Onrust en Marieke Kaajan in BR 2018/62…
Kroniek Natuurbeschermingsrecht – Soortenbescherming (deel 1)
In de jaarlijks terugkerende kroniek Natuurbeschermingsrecht schreven Fleur Onrust en Marieke Kaajan in BR 2018/49…
Alternatieve locaties in een milieueffectrapport
Erwin Noordover schreef een noot onder ABRvS 2 mei 2018, ECLI:NL:RVS:2018:1436, in BR 2018/59 over…
Belanghebbendheid bij een ontheffing voor een windpark
Erwin Noordover en Neeltje Walgemoed schreven een noot onder ABRvS 24 januari 2018, ECLI:NL:RVS:2018:168, BR…
Schadevergoeding. Gevraagde schadevergoeding doorslaggevend voor bevoegdheid bestuursrechter. Rechtsmachtverdeling.
D. Sietses, K.J. de Graaf & A.T. Marseille schreven een noot bij ABRvS 2 augustus…
Prejudiciële vragen PAS: en nu?
Op 17 mei jl. deed de ABRvS twee (tussen)uitspraken over de Programmatische Aanpak Stikstof. In…
Kroniek Natuurbeschermingsrecht – Soortenbescherming (deel 1)
In de jaarlijks terugkerende kroniek Natuurbeschermingsrecht schreven Fleur Onrust en Marieke Kaajan in BR 2017/53…
Natuurbescherming onder de Omgevingswet: eenvoudig en beter?
In MenR 2017/45 ging Marieke Kaajan in op de consultatieversie van de Aanvullingswet Natuur in…
Kroniek Natuurbeschermingsrecht – Gebiedsbescherming (deel 2)
Deel 2 van de jaarlijks terugkerende kroniek Natuurbeschermingsrecht, geschreven door Marieke Kaajan en Fleur Onrust,…
Actualiteiten natuurbeschermingsrecht 2017
In MenR 2017/78 werd, naar aanleiding van de Actualiteitendag van de Vereniging van Milieurecht, het…
Programmatische Aanpak Stikstof; prejudiciële vragen weiden en bemesten
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 17 mei 2017, ECLI:NL:RVS:2017:1260 in MenR 2017/85. 1….
Programmatische Aanpak Stikstof; prejudiciële vragen (algemeen)
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 17 mei 2017, ECLI:NL:RVS:2017:1259 in MenR 2017/84. 1….
Overgangsrecht Programmatische Aanpak Stikstof
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 14 december 2016, ECLI:NL:RVS:2016:3327 en 28 december 2016,…
Windturbines en ecologie: soortenbescherming (II)
Erwin Noordover en Neeltje Walgemoed schreven ‘Windturbines en ecologie: soortenbescherming (ii)’, Nederlands Tijdschrift voor Energierecht,…
De reikwijdte en rechtsgrondslag van nadeelcompensatie in het omgevingsrecht.
Derek Sietses schreef in TBR 2016/34, afl. 3 het verslag van de jaarvergadering van Vereniging…
Windturbines en Ecologie: Gebiedsbescherming (I)
Erwin Noordover schreef ‘Windturbines en Ecologie: Gebiedsbescherming’, Nederlands Tijdschrift voor Energierecht, 2016, nr. 1.
Inspanningsverplichting in projectontwikkelingsovereenkomst: gemeenten zijn aansprakelijk te houden voor een tekortschieten in hun inspanningen
Erwin Noordover en Laurens Westendorp schreven ‘Inspanningsverplichting in projectontwikkelingsovereenkomst: gemeenten zijn aansprakelijk te houden voor…
Vergunningplicht beweiden en uitrijden van mest
Een Nbw-vergunning is ook nodig voor het beweiden van koeien en het uitrijden van mest….
De programmatische aanpak stikstof: komt de PAS van pas?
D. Sietses & A. Drahmann schreven een artikel in BR 2015/48, afl. 6 over de…
De reikwijdte van de bestuursrechtelijke schadeverzoekschriftprocedure
K.J. de Graaf, A.T. Marseille & D. Sietses schreven een artikel in O&A 2015/3, afl….
Revisie- of veranderingsvergunning?
Marieke Kaajan beschreef wanneer een revisievergunning kan worden verlangd. In Niewsbrief StAB 2015-1 verscheen een…
De curator als overtreder
Erwin Noordover schreef ‘De curator als overtreder’ in Tijdschrift voor Insolventierecht, 2015/12. Een failliet bedrijf…
Commentaar op Afdeling 7.2 Awb
In de Module bestuursrecht van Kluwer staat artikelgewijs commentaar op de Algemene wet bestuursrecht (Awb)….
Andere definitie Nbw-bestaand gebruik bij bestemmingsplan
In deze noot van Marieke Kaajan wordt de definitie van bestaand gebruik in de zin…
Honden aanlijnen en stikstofdepositie; geen mitigatie
Een aanlijn- en opruimplicht bij honden; is dat een mitigerende maatregel? In MenR 2015/6 schreef…
Commentaar op artikel 7:2 Awb
In de Module bestuursrecht van Kluwer staat artikelgewijs commentaar op de Algemene wet bestuursrecht (Awb)….
Commentaar op artikel 7:1a Awb
In de Module bestuursrecht van Kluwer staat artikelgewijs commentaar op de Algemene wet bestuursrecht (Awb)….
Kwaliteit van de deskundigenrapporten bij ontheffing Ffw
Fleur Onrust schreef samen met A. Drahmann in Bouwrecht over de kwaliteit van deskundigenrapporten die…
Planvoorschriften en Natuurbeschermingswet
Deze annotatie van Marieke Kaajan en Marcel Soppe in MenR 2014/143 gaat in op de mogelijke…
Bestaand gebruik volgt ook uit melding Besluit Melkveehouderij
Uit een melding op grond van het Besluit Melkveehouderij kan ook de omvang van (vergund)…
Bescherming van natuur in de Omgevingswet
In het Themanummer Omgevingswet van Milieu en Recht (2014/8) schreef Marieke Kaajan een artikel over de mate…
Titel 8.4 Awb: verdwenen, gebleven en nieuwe problemen
Deze bijdrage van K.J. de Graaf, A.T. Marseille & D. Sietses maakt deel uit van…
Tailormade regelgeving voor windturbineparken op de Noordzee
Erwin Noordover en Annemarie Drahmann schreven ‘Tailormade regelgeving voor windturbineparken op de Noordzee’, TO oktober…
Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2014
Marieke Kaajan schreef de “Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2014”, BR 2014/75. Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2014 1.Inleiding Er is weer een…
Project of andere handeling?
Laagvliegen boven en nabij Natura 2000-gebieden, en het landen op onverharde delen van deze gebieden…
Flora en faunawet en dwingende redenen
Fleur Onrust schreef samen met A. Drahmann het artikel, “Dwingende redenen van groot openbaar belang…
Effectbeoordeling Duitse Natura 2000-gebieden
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 16 april 2014, ECLI-nr: NL:RVS:2014:1312 inz. De beoordeling van…
Aanleggen nieuw habitattype is compensatie
Marieke Kaajan schreef een noot over de uitleg van het verschil tussen mitigatie en compensatie. In…
Externe saldering en directe samenhang – Natuurbeschermingswet
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 9 april 2014, ECLI:NL:RVS:2014:1207 inz. Externe saldering en…
Bestaand gebruik – Natuurbeschermingswet
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 19 februari 2014, ECLI:NL:RVS:2014:537 inz. Bestaand gebruik Nbw,…
Salderen met bestaande rechten – Natuurbeschermingswet
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 12 februari 2014, ECLI:NL:RVS:2014:446 inz. Salderen met bestaande rechten die…
Effecten op buitenlandse Natura 2000-gebieden en bestaande rechten
Marieke Kaajan en Erwin Noordover schreven een noot onder ABRvS 5 februari 2014, ECLI:NL:RVS:2014:285 inz….
Highlights en actualiteiten van het natuurbeschermingsrecht
Marieke Kaajan schreeft “Highlights en actualiteiten van het natuurbeschermingsrecht”, Nieuwsbrief StAB 2014/1, p. 7-15. Zie het gehele…
Windparken en leefomgeving
Marieke Kaajan en Erwin Noordover schreven samen “Windparken en leefomgeving: een toelichting op enkele angels uit…
Dwangsom en Flora en faunawet
Fleur Onrust schreef samen met A. Drahmann een noot onder ABRvS 25 september 2013, ECLI:NL:RVS:2013:1247, BR 2014/9….
Wijziging Nbw-vergunning na de referentiedatum
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 13 november 2013, ECLI:NL:RVS:2013:1891, BR 2014/20. 1. Met deze uitspraak…
Flora en faunawet, tijdelijke verstoring vaste rust- en verblijfplaats
Fleur Onrust schreef samen met A. Drahmann een noot onder ABRvS 13 november 2013, ECLI:NL:RVS:2013:1925, BR 2014/8….
Salderen van deposities via een depositiebank
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 13 november 2013, ECLI:NL:RVS:2013:1931 inz. Salderen van deposities via een depositiebank,…
Passende beoordeling niet verplicht ondanks inhoudelijke ecologische voortoets
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 16 oktober 2013, ECLI:NL:RVS:2013:1573, MenR 2014/57. (1) Deze uitspraak is,…
Flora en faunawet (Ffw) verklaring van geen bedenkingen
Fleur Onrust schreef met A. Drahmann een noot onder de uitspraak Rb Utrecht 6 september 2012,…
Omgevingswet en belanghebbendheid
Fleur Onrust schreef de Doorgeefcolumn “Omgevingswet en belanghebbendheid; alles bij het oude?” De column is te…
Effectbeoordeling stikstofdepositie
Lees hier de noot die Marieke Kaajan schreef onder ABRvS 1 augustus 2013, ECLI:NL:RVS:2013:BZ9099 inz. Effectbeoordeling stikstofdepositie Nbw,…
Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2013
Marieke Kaajan schreef de “Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2013”, BR 2013/99. Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2013 1.Inleiding Net als in…
Flora en faunawet en verklaring van geen bedenkingen
Fleur Onrust schreef samen met A. Drahmann een noot onder ABRvS 26 juni 2013, ECLI:NL:RVS:2013:57, inz….
Bestaand gebruik in de Natuurbeschermingswet
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 3 juli 2013, ECLI:NL:RVS:2013:107 inz. Bestaand gebruik zoals gedefinieerd in…
De beoordeling van effecten op buitenlandse Natura 2000-gebieden
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 26 juni 2013, ECLI:NL:RVS:2013:3 inz. De beoordeling van effecten…
Stikstofverordening Noord-Brabant
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 19 juni 2013, ECLI:NL:RVS:2013:CA3654 inz. de Stikstofverordening Noord-Brabant, MenR…
Gaan de wieken sneller draaien met de Structuurvisie wind op land?
In Bouwrecht 2013/89 gingen Erwin Noordover en Aaldert ten Veen in op de Rijksstructuurvisie wind…
Stikstofbeleid Provincie Overijssel – Natuurbeschermingswet
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 22 mei 2013, ECLI:NL:RVS:2013:CA0687 inz. het “Beleidskader Natura 2000…
Ontwikkelingsruimte met de PAS, of toch niet?
Marieke Kaajan schreef het artikel “Ontwikkelingsruimte met de PAS, of toch niet?”, Agr.r. 2013 (afl. 3),…
Definitie project in de Natuurbeschermingswet
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 3 april 2013, ECLI:NL:RVS:2013:BZ7579 over de: Definitie project Nbw, StAB 2013/65….
De finaliseringsslag in het bestuursrecht
B. Marseille & D. Sietses schreven een artikel in NJB 2013/497, afl. 10. Aandacht voor…
Flora en faunawet en Vvgb
Fleur Onrust schreef samen met A. Drahmann een noot onder Rb Midden-Nederland 7 februari 2013, ECLI:NL:RBMNE:2013:BZ1898, inz….
Een duiding van complexe besluitvorming en een voorstel voor de beoordeling van complicerende factoren
Erwin Noordover schreef ‘Een duiding van complexe besluitvorming en een voorstel voor de beoordeling van…
Flora- en faunawet: nieuwe donkere wolken boven Nederland?
Fleur Onrust schreef met A.Drahmann een artikel “​Flora- en faunawet: nieuwe donkere wolken boven Nederland?”, in BR…
Bestaand gebruik – Natuurbeschermingswet
Lees hier de noot die Marieke Kaajan schreef onder ABRvS 21 november 2012, ECLI:NL:RVS:2012:BY3744 inz. Bestaand gebruik…
Effectbeoordeling en saldering – Natuurbeschermingswet
Lees hier de noot die Marieke Kaajan schreef onder ABRvS 10 oktober 2012, ECLI:NL:RVS:2012:BX9705 inz. Effectbeoordeling en saldering…
De beoordeling van effecten op buitenlandse Natura 2000-gebieden
Marieke Kaajan schreef samen met A.C. Collignon een noot onder ABRvS 29 augustus 2012, ECLI:NL:RVS:2012:BX5932 inz….
De (on)mogelijkheid van een koepelvergunning – Natuurbeschermingswet
Lees hier de noot die Marieke Kaajan schreef onder ABRvS 15 augustus 2012, ECLI:NL:RVS:2012:BX4650 inz. De (on)mogelijkheid…
Flora- en faunawet pilot Tijdelijke natuur
Fleur Onrust schreef een noot onder de uitspraak ABRvS 25 juli 2012 (ECLI:NL:RVS:2012:BX2544), BR 2012/140. 1. Dit…
Art. 19kd Nbw in combinatie met vergunningplicht art. 19d Nbw
Lees hier de noot die Marieke Kaajan schreef onder ABRvS 30 mei 2012, ECLI:NL:RVS:2012:BW6948 inz. Art. 19kd…
Saldering op grond van de Nbw door middel van intrekking van een (milieu)vergunning
Lees hier de noot die Marieke Kaajan schreef onder ABRvS 4 april 2012, ECLI:NL:RVS:2012:BW0777 inz. Saldering op…
Gebiedsbescherming in het wetsvoorstel natuur: oude wijn in nieuwe zakken?!
Marieke Kaajan schreef het artikel “Gebiedsbescherming in het wetsvoorstel natuur: oude wijn in nieuwe zakken?!”, MenR. 2011/181….
Effectbeoordeling stikstofdepositie
Lees hier de noot die Marieke Kaajan schreef onder ABRvS 28 maart 2012, ECLI:NL:RVS:2012:BW0169 inz. Effectbeoordeling stikstofdepositie, StAB…
Overdraagbaarheid Natuurbeschermingswet-vergunningen
Lees hier de noot die Marieke Kaajan schreef onder ABRvS 21 maart 2012, ECLI:NL:RVS:2012:BV9525 inz. Overdraagbaarheid Natuurbeschermingswetvergunningen, StAB…
SVIR en Barro: beleid en regel voor de nationale ruimte
In Bouwrecht 2012/49 ging Erwin Noordover in op het Besluit algemene regels ruimtelijke ordening en de…
Vergunningplicht Natuurbeschermingswet voor het uitrijden van mest
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 18 januari 2012, ECLI:NL:RVS:2012:BV1162 inz. Vergunningplicht Natuurbeschermingswet voor het…
Boom Basics Omgevingsrecht
M.M. Kaajan en F. Onrust schreven samen met V.L. van ’t Lam (red), J.C. van…
De Raamwet omgevingsrecht; van model 3.0 naar model 4.1
Fleur Onrust schreef het artikel “De Raamwet omgevingsrecht; van model 3.0 naar model 4.1“, BR 2011, p….
De uitleg van artikel 19kd Natuurbeschermingswet
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 7 september 2011, ECLI:NL:RVS:2011:BR6898 inz. De uitleg van art….
Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2011
Marieke Kaajan schreef de “Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2011”, BR 2012/102. Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2011 1.Inleiding In de kroniek…
Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2010
Marieke Kaajan schreef de “Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2010”, BR 2011/67. Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2010 1Inleiding Het natuurbeschermingsrecht in Nederland,…
Het Besluit milieueffectrapportage (Cat. 18.2 bijlage D)
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 10 november 2010, ECLI:NL:RVS:2010:BO3494 inz. het Besluit milieueffectrapportage (Cat….
De relatie tussen Wabo en Waterwet
Fleur Onrust schreef het artikel “De relatie tussen Wabo en Waterwet”, BR 2010/160 (p. 851). De relatie tussen Wabo en Waterwet 1. Inleiding…
Einde aan de crisis in de Natuurbeschermingswet
Marieke Kaajan schreef het artikel “Einde aan de crisis in de Natuurbeschermingswet”, TO 2010/2, p. 31-41….
Kansen op herstel met de Crisis- en herstelwet?!
Marieke Kaajan en A. ten Veen schreven samen de bijdrage “Kansen op herstel met de Crisis- en…
Rijkscoördinatieregeling energie-infrastructuurprojecten
Marieke Kaajan schreef het artikel “Rijkscoördinatieregeling energie-infrastructuurprojecten: een handige regeling maar wel met haken en ogen”…
Parlementaire geschiedenis Wet ruimtelijke ordening
N.S.J. Koeman, A. ten Veen, J.R. van Angeren, D.S.P. Fransen & Marieke Kaajan schreven het boek Parlementaire…
Revisievergunning Corus
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 28 mei 2008, ECLI:NL:RVS:2008:BD2643 inz. Revisievergunning, MenR 2008/73. 1…
Waterwet, in kort bestek
Fleur Onrust schreef het artikel “Waterwet, in kort bestek”, Bulletin RO Totaal 2007, nr. 4. p….
Minder regels, meer ruimte voor water; het voorontwerp Waterwet nader beschouwd
Fleur Onrust schreef de bijdrage “Minder regels, meer ruimte voor water; het voorontwerp Waterwet nader beschouwd”,…
Het belanghebbendebegrip in de Wabo
Fleur Onrust schreef het artikel “Het belanghebbendebegrip in de Wabo”, BR 2008, p. 401. Na het verschenen…