ENVIR ADVOCATEN
Romkeslaan 59
8933 AR Leeuwarden
T +31 20 236 10 24
F +31 20 796 92 22

ENVIR ADVOCATEN
Jan van Goyenkade 10 III
1075 HP Amsterdam
T +31 20 737 20 66
F +31 20 796 92 22


Datum: 28-03-2019

Lucht boven Natura 2000-gebied onderdeel van het gebied?

Marieke scheef een noot bij Rb. Den Haag 7 maart 2018, ECLI:NL:RBDHA:2018:2665 in M en R 2018/86. 


1.

Besluiten waarmee de toegang tot een Natura 2000-gebied wordt beperkt, worden niet vaak genomen en er wordt ook niet vaak tegen geprocedeerd. Alleen dat is al een goede reden voor een noot. Van belang is verder of de rechter onder de Wet natuurbescherming (“Wnb”) een andere toetsingsmaatstaf hanteert dan onder diens voorganger, de Nbw 1998. In deze noot besteed ik daaraan aandacht, nadat ik – uiteraard – inga op het Toegangsbeperkingsbesluit zelf.

2.
Het oorspronkelijke Toegangsbeperkingsbesluit is genomen onder de Nbw 1998. De beslissing op bezwaar werd genomen toen de Wnb inmiddels inwerking was getreden. Op grond van het overgangsrecht bij de Wnb, opgenomen in art. 9.10, lid 2, is daardoor de Wnb van toepassing op de beslissing op bezwaar. Krachtens art. 2.5, lid 1 Wnb kan de toegang tot een Natura 2000-gebied beperkt of verboden worden ‘indien dat nodig is gelet op de instandhoudingsdoelstellingen voor dat gebied’. Op grond van art. 20 Nbw 1998 was de formulering iets anders; toen kon de toegang tot een Natura 2000-gebied worden beperkt ‘voorzover dit noodzakelijk is voor de bescherming van natuurwaarden’. Opvallend is ten eerste dat onder de Wnb de toegang ook kan worden verboden. Ten tweede valt op dat de in de Nbw gehanteerde term ‘noodzakelijk’ in de Wnb is vervangen door ‘nodig’. Ik kom, als gezegd, hier nog op terug.

3.
De toegangsbeperkingsbesluiten die in deze procedure centraal stonden, hebben betrekking op de Natura 2000-gebieden Haringvliet, Oosterschelde, Grevelingen, Hollands Diep, Westerschelde & Saeftinge en Veerse Meer. In de diverse toegangsbeperkingsbesluiten (te vinden via https://vergunningenbank.overheid.nl/tag/recreatie) zijn meerdere activiteiten verboden. Relevant voor deze noot betreft slechts het verbod op burgerluchtvaart (exclusief drones en zweefvliegtuigen) vliegend op 1.000 voet of lager, behoudens een operationele noodzaak, in de relevante Natura 2000-gebieden, alsmede het verbod tot toegang in diverse delen van deze Natura 2000-gebieden (behoudens enkele uitzonderingen). Dit laatste verbod geldt ook voor drones. Na wat discussie over de ontvankelijkheid van de diverse partijen, gaat de rechtbank inhoudelijk in op de bezwaren van de twee overblijvende partijen die door de rechtbank als belanghebbende worden aangemerkt, en die, kort samengevat, de belangen behartigen van diverse participanten in de luchtvaart (piloten, deelnemers aan de sportieve en recreatieve luchtvaart) behartigen.

4.
Een eerste discussiepunt gaat over de vraag of de belangen van de sector van de kleine en de recreatieve luchtvaart wel bij de voorbereiding van het besluit zijn betrokken. Dat is het geval, aldus de rechtbank, want met de beslissing op bezwaar zijn de voorschriften – enigszins – aangepast naar aanleiding van de standpunten van de twee belanghebbenden. Dit heeft ertoe geleid dat het toegangsverbod niet geldt voor zweefvliegtuigen en dat lager dan 1.000 voet mag worden gevlogen als er een operationele noodzaak bestaat. En daarmee is voor de rechtbank de kous af, ook omdat de twee partijen geen nieuwe inhoudelijke argumenten lijken aan te voeren. Voor degenen die zich in de praktijk vooral met de toetsing van plannen en projecten bezighouden, is het wellicht opmerkelijk dat de rechtbank überhaupt aandacht besteed aan een argument dat niets te maken heeft met de bescherming van Natura 2000-gebieden. Bij het verlenen van toestemming voor plannen en projecten zijn immers alleen de effecten op het Natura 2000-gebied relevant en kunnen (bedrijfs)economische belangen alleen een rol spelen bij de algemene afweging naar de wenselijkheid van een bepaalde activiteit als vaststaat dat het project vergunbaar is gelet op de effecten op het relevante Natura 2000-gebied. Een toegangsbeperkingsbesluit – net als een besluit tot vaststelling van een beheerplan (art. 2.3 Wnb) – wordt in de Wnb gezien als een vorm van een instandhoudings- of een passende maatregel. Maatregelen die Nederland, ter uitvoering van art. 6, lid 1 en lid 2, Habitatrichtlijn dient te nemen om, kort gezegd, er voor zorg te dragen dat het Natura 2000-gebied uiteindelijk in een goede staat van instandhouding komt en om verslechtering en significante verstoring te voorkomen. Bij de vraag welke maatregelen getroffen dienen te worden hebben lidstaten, anders dan bij de toetsing naar de effecten van plannen en projecten, een zekere beoordelingsvrijheid. En het is dan ook in het licht van deze beoordelingsvrijheid dat de belangen van de twee partijen bij de beslissing op bezwaar konden worden betrokken – zonder verder positief resultaat dus in deze procedure.

5.
Een interessante stelling is verder dat een toegangsbeperkingsbesluit geen betrekking mag hebben op het luchtruim boven een Natura 2000-gebied, omdat de Wnb slechts de bevoegdheid geeft om de toegang tot een Natura 2000-gebied te beperken. De gedachte achter deze stelling is dat het luchtruim boven een Natura 2000-gebied geen deel uitmaakt van het Natura 2000-gebied zelf, mede omdat de aanwijzingsbesluiten niet verticaal zijn begrensd en omdat bij de aanwijzing van Natura 2000-gebieden bewust is afgezien van het opnemen van generieke normen over vlieghoogten boven Natura 2000- gebieden. Deze creatieve stelling – die ik overigens niet zonder meer onnavolgbaar vind – wordt echter door de rechtbank niet gevolgd.

6.
De redenering die de rechtbank hiervoor hanteert overtuigt mij overigens niet. De argumenten op basis waarvan de rechtbank tot de conclusie komt dat de lucht boven een Natura 2000-gebied deel uitmaakt van het gebied zelf zijn: (i) dat in de aanwijzingsbesluiten geen verticale begrenzing is opgenomen; (ii) dat in de aanwijzingsbesluiten is opgenomen dat gewaarborgd moet zijn dat vliegbewegingen in de omgeving het Natura 2000-gebied niet aantasten, maar dat het niet zinvol werd geacht om hiervoor generieke normen in de aanwijzingsbesluiten op te nemen; doch (iii) de effectbeoordeling beter per geval zou moeten plaatsvinden. Hieruit leidt de rechtbank af dat in de aanwijzingsbesluiten uitgegaan is van de bevoegdheid tot beperking van de toegang tot het luchtruim. Ik lees dat echter niet in de argumenten die de rechtbank relevant acht. Ik vind de redenering ook verder opmerkelijk, want aanwijzingsbesluiten kennen in het algemeen – voor zover ik deze ken – geen generieke normen voor de toelaatbaarheid van concrete activiteiten maar alleen instandhoudingsdoelstellingen. Het argument dat de effectbeoordeling per geval zou moeten plaatsvinden, en dat hieruit kan worden afgeleid dat er een bevoegdheid bestaat tot het beperken van het luchtruim via art. 2.5, lid 1, Wnb, gaat echter op voor iedere activiteit in of rondom een Natura 2000-gebied. Ook dit is m.i. geen relevant criterium voor de vraag of het luchtruim boven een Natura 2000-gebied deel uitmaakt van het gebied.

7.
Verder is het niet op het eerste gezicht logisch en/of noodzakelijk voor de adequate bescherming van een Natura 2000- gebied of de lucht boven het gebied deel uitmaakt van dit gebied of niet. Voor de bescherming van de vogels waarvoor het relevante Natura 2000-gebied instandhoudingsdoelstellingen kent, lijkt het op het eerste gezicht logisch dat de lucht boven het Natura 2000-gebied – waardoor zij vliegen – deel uitmaakt van het gebied. Maar bij nader inzien, vind ik dat toch eigenlijk niet zo vanzelfsprekend. Immers, vogels die een directe relatie hebben met een Natura 2000-gebied dat een instandhoudingsdoel kent voor de betreffende vogelsoort, zijn ook beschermd als zij zich buiten het Natura 2000-gebied bevinden, via het beginsel van externe werking van de bescherming van Natura 2000-gebieden. Denk aan de vogels die buiten het Natura 2000-gebied foerageren of broeden, maar waarvan kan worden vastgesteld dat zij ‘horen’ bij het Natura 2000-gebied in de directe omgeving. Een activiteit met significant negatieve effecten op deze vogels is ook vergunningplichtig op grond van hoofdstuk 2 Wnb. Voor deze vogelsoorten wordt ook niet noodzakelijk, laat staan redelijk, gevonden om de begrenzing van het Natura 2000-gebied uit te breiden. Waarom zou dit anders zijn voor de lucht boven een Natura 2000-gebied? Voor de bescherming van de soorten is dit, zoals toegelicht, immers niet noodzakelijk.

8.
Overigens leiden deze observaties niet tot de situatie dat het vliegverkeer (en het gebruik van drones) boven een Natura 2000-gebied niet beperkt kan worden. Immers, op grond van art. 2.4, lid 3, Wnb kunnen bij provinciale verordening handelingen worden aangewezen die niet zijn toegestaan, indien dat, gelet op de instandhoudingsdoelstellingen van een Natura 2000-gebied, nodig is. Het criterium is hier dus hetzelfde als bij art. 2.5, lid 1, Wnb. De bevoegdheid ligt dan echter – anders dan in dit geval – niet bij de Minister van LNV, en dat maakt het dus wel weer van doorslaggevend belang of de lucht boven het Natura 2000-gebied deel uitmaakt van het gebied zelf, of dat de lucht via de externe werking van de bescherming van Natura 2000-gebied beschermd is.

9.
Nadat de rechtbank vervolgens vaststelt dat het toegangsbeperkingsbesluit de Wet luchtvaart niet doorkruiste noch met luchtvaartregelgeving in strijd is – welke delen van de uitspraak ik in deze noot, omwille van de omvang van de noot, niet zal bespreken – komt de rechtbank toe aan de vraag of het besluit nodig was. Aangevoerd werd dat er geen ‘noodzaak’ bestond voor het besluit, omdat, samengevat, het vliegverkeer dat nu niet meer zou kunnen plaatsvinden, in relevante ecologische rapportages niet was aangemerkt als gebruik met mogelijk significant negatieve effecten. Verweerder reageerde hier echter door te stellen, onder verwijzing naar ecologisch onderzoek, dat, wederom samengevat, is gebleken dat vliegtuigen een groot verstorend effect op vogels kunnen hebben. Dat de rechtbank verweerder volgt, is ten principale het gevolg van de uitleg die de rechtbank geeft aan het criterium ‘nodig’ in art. 2.5, lid 1, Wnb. Dit criterium betekent, aldus de rechtbank, dat niet is vereist dat alleen een activiteit met significant negatieve gevolgen voor een Natura 2000-gebied kan worden verboden. Activiteiten waarvan uit de beoordeling van deskundigen blijkt dat schadelijke gevolgen op de instandhoudingsdoelstellingen van de Natura 2000-gebieden onzeker zijn, maar niet kunnen worden uitgesloten, kunnen bij de besluitvorming worden betrokken. Ook moet acht geslagen worden op het voorzorgsbeginsel. Verder heeft verweerder, aldus de rechtbank, beoordelingsvrijheid bij de vraag in hoeverre de toegang tot een gebied behoort te worden beperkt of verboden. De uitleg van het criterium ‘nodig’ komt overeen met de wijze waarop de ABRvS, onder de Nbw 1998, het criterium ‘noodzakelijk’ interpreteerde. Zie bijvoorbeeld ABRvS 24 december 2014, ECLI:NL:RVS:2014:4676 en ABRvS 18 november 2015, ECLI:NL:RVS:2015:3548. Dat betekent dat – volgens de rechtbank ten minste – er geen wijziging in deze jurisprudentie komt onder de Wnb. Ik zou geneigd zijn om te zeggen dat ‘noodzakelijk’ net iets verder gaat dan ‘nodig’, waardoor het best nog wel eens zo zou kunnen zijn dat de toetsingsmaatstaf die de ABRvS onder de Nbw 1998 hanteerde voor toegangsbeperkingsbesluiten, onder de Wnb nog minder stringent is.

10.
Betekent deze uitleg van het begrip ‘nodig’ dan dat tegenstanders van een toegangsbeperkingsbesluit met lege handen staan? Nee, dat is m.i. niet het geval – ze zullen alleen wel van heel goede huize moeten komen, gelet op de ruimte die de rechtbank (en eerder ook de ABRvS) aan het bevoegd gezag geeft ter onderbouwing van een toegangsbeperkingsbesluit. De aangehaalde uitspraken van de ABRvS laten zien dat er kansen op vernietiging zijn. Feitelijk zal dan met name moeten worden aangetoond dat de handelingen die met het toegangsbeperkingsbesluit worden verboden, niet kunnen leiden tot schadelijke gevolgen c.q. significant negatieve effecten voor een Natura 2000-gebied. En dat is op zich dan ook weer niet zo heel vreemd, want alleen dergelijke handelingen zijn op grond van de Wnb niet onderworpen aan een vergunningplicht. Het gevolg is echter wel dat de (bewijs)last voor de vraag of een bepaalde handeling in de nabijheid van een Natura 2000- gebied mag worden verricht, ligt bij degene die deze handeling verricht of wil verrichten. Maar dat is sowieso feitelijk al het geval onder de Wnb, met of zonder toegangsbeperkingsbesluit.


Gerelateerd

Omvang van Europese onderzoeksverplichtingen naar milieueffecten voor het verlengen van de termijn van elektriciteitsproductie door twee Belgische kerncentrales
Erwin Noordover schreef een annotatie bij HvJ EU 29 juli 2019, C-411/17, ECLI:EU:C:2019:622 (Inter-Environnement Wallonie…
Gevolgen PAS-uitspraak voor passende beoordelingen: wanneer met welke maatregelen rekening te houden
Erwin Noordover schreef een noot bij ABRvS 29 mei 2019, ECLI:NL:RVS:2019:1603 in OGR 2019.  1. De…
Welke gegevens moeten ter inzage worden gelegd? ADC-toets Wnb
Marieke schreef een noot bij ABRvS 18 juli 2018, ECLI:NL:RVS:2018:2454 in M en R 2018/124. …
Besluitbegrip. Besluit tot goedkeuring van een faunabeheerplan. Vaststelling faunabeheerplan.
M. Bauman, D. Sietses & J.V. van Ophen schreven een noot onder ABRvS 20 maart…
Heldere contouren – vereisten aan onderzoek Dienstenrichtlijn worden duidelijk
Iris Kieft schreef een noot onder ABRvS 19 december 2018 ECLI:NL:RVS:2018:4195 en ECLI:NL:RVS:2018:4196 in Annotaties…
Schorsing vergunningen gebaseerd op het PAS
Marieke schreef een noot bij ABRvS 9 maart 2018, ECLI:NL:RVS:2018:795 in M en R 2018/61. …
Bestemmingsplanregeling; verzekeren dat een passende beoordeling niet is vereist
Marieke scheef een noot bij ABRvS 20 december 2017, ECLI:NL:RVS:2017:3530 in M en R 2018/42. …
Het verschil tussen ‘mitigerende’ en ‘compenserende’ maatregelen
Marieke schreef een noot bij HvJ EU 25 juli 2018, ECLI:EU:C:2018:593 in M en R…
Amsterdams vestigingsverbod toeristenwinkels overleeft hoger beroep, maar Amsterdam Cheese Company mag toch open blijven
Het Amsterdamse vestigingsverbod voor toeristenwinkels overleeft hoger beroep, maar de Amsterdam Cheese Company mag van…
Randvoorwaarden PAS – arrest HvJ
Met het arrest van het Hof van Justitie van 7 november 2018 (over de Programmatische…
Randvoorwaarden voor verkleining van een reeds aangewezen Natura 2000-gebied
Marieke schreef een noot bij HvJ EU 19 oktober 2017, ECLI:EU:C:2017:774 (Vereniging Hoekschewaards Landschap) in…
Afdeling laat zich weer uit over Dienstenrichtlijn in relatie tot bestemmingsplan
Iris Kieft schreef een noot onder ABRvS 24 oktober 2018, ECLI:NL:RVS:2018:3471 in Annotaties OGR 2018-0228….
Windpark De Drentse Monden en Oostermoer: Ontvankelijkheid, participatie, draagvlak.
D. Sietses & H.D. Tolsma schreven een noot bij ABRvS 21 februari 2018, ECLI:NL:RVS:2018:616 in…
Omgevingsrechtelijke besluitvorming voor zonneparken: een overzicht
In Bouwrecht 2018/77 gingen Erwin Noordover en Neeltje Walgemoed in op de omgevingsrechtelijke besluitvorming voor…
Kroniek Natuurbeschermingsrecht – Gebiedsbescherming (deel 2)
In de jaarlijks terugkerende kroniek Natuurbeschermingsrecht schreven Fleur Onrust en Marieke Kaajan in BR 2018/62…
Kroniek Natuurbeschermingsrecht – Soortenbescherming (deel 1)
In de jaarlijks terugkerende kroniek Natuurbeschermingsrecht schreven Fleur Onrust en Marieke Kaajan in BR 2018/49…
Alternatieve locaties in een milieueffectrapport
Erwin Noordover schreef een noot onder ABRvS 2 mei 2018, ECLI:NL:RVS:2018:1436, in BR 2018/59 over…
Belanghebbendheid bij een ontheffing voor een windpark
Erwin Noordover en Neeltje Walgemoed schreven een noot onder ABRvS 24 januari 2018, ECLI:NL:RVS:2018:168, BR…
Prejudiciële vragen PAS: en nu?
Op 17 mei jl. deed de ABRvS twee (tussen)uitspraken over de Programmatische Aanpak Stikstof. In…
Kroniek Natuurbeschermingsrecht – Soortenbescherming (deel 1)
In de jaarlijks terugkerende kroniek Natuurbeschermingsrecht schreven Fleur Onrust en Marieke Kaajan in BR 2017/53…
Natuurbescherming onder de Omgevingswet: eenvoudig en beter?
In MenR 2017/45 ging Marieke Kaajan in op de consultatieversie van de Aanvullingswet Natuur in…
Kroniek Natuurbeschermingsrecht – Gebiedsbescherming (deel 2)
Deel 2 van de jaarlijks terugkerende kroniek Natuurbeschermingsrecht, geschreven door Marieke Kaajan en Fleur Onrust,…
Actualiteiten natuurbeschermingsrecht 2017
In MenR 2017/78 werd, naar aanleiding van de Actualiteitendag van de Vereniging van Milieurecht, het…
Programmatische Aanpak Stikstof; prejudiciële vragen weiden en bemesten
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 17 mei 2017, ECLI:NL:RVS:2017:1260 in MenR 2017/85. 1….
Programmatische Aanpak Stikstof; prejudiciële vragen (algemeen)
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 17 mei 2017, ECLI:NL:RVS:2017:1259 in MenR 2017/84. 1….
Relatie tussen luchthavenbesluit en Wet natuurbescherming
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 18 januari 2017, ECLI:NL:RVS:2017:129 in MenR 2017/53. 1….
Overgangsrecht Programmatische Aanpak Stikstof
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 14 december 2016, ECLI:NL:RVS:2016:3327 en 28 december 2016,…
Passende beoordeling en rol van PAS-maatregelen
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 24-02-2016, ECLI:NL:RVS:2016:497 in M en R 2016/68. Noot 1. Hoewel juridisch…
Stikstofbeoordeling bij plannen; mitigerende maatregelen in planvoorschriften verzekeren
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 20-04-2016, ECLI:NL:RVS:2016:1072 in M en R 2016/98. Noot 1. Deze twee met…
Omvang motiveringsplicht bij toename stikstofdepositie
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 30-03-2016, ECLI:NL:RVS:2016:866 in M en R 2016/82. Noot 1. ABRvS 23…
Passende beoordeling bij kleine toename stikstofdepositie; geen cumulatie met nog niet vastgesteld uitwerkingsplan
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 08-06-2016, ECLI:NL:RVS:2016:1612 in M en R 2016/112 Noot 1. Deze uitspraak –…
Gebruikmaken van een eerdere passende beoordeling
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 22‑06‑2016, ECLI:NL:RVS:2016:1745  in M en R 2016/115. Noot 1. Art. 19j, lid…
Stikstofregeling in bestemmingsplan
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 1 juli 2016, ECLI:NL:RVS:2016:1515 in M en R…
Beperkte beroepsmogelijkheden tegen beheerplan; relatie met bestaand gebruik
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 20 juli 2016, ECLI:NL:RVS:2016:2041 in M en R…
Verschil tussen instandhoudingsmaatregelen, preventieve en compenserende maatregelen
Marieke Kaajan schreef een noot onder HvJ EU 21-07-2016, ECLI:EU:C:2016:583 in M en R 2016/131. Noot 1….
Natuurbeschermingsrecht in vogelvlucht; Actualiteiten en vragen uit de praktijk
Marieke Kaajan schreef in M en R 2016/73 het artikel: Natuurbeschermingsrecht in vogelvlucht; Actualiteiten en vragen…
Meldingsbevestiging PAS is geen besluit
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 02‑11‑2016, ECLI:NL:RVS:2016:2903 in M en R 2017/22. Noot 1. Met deze uitspraak…
Kroniek Natuurbeschermingsrecht en Ffw 2016 (deel 2)
Kroniek Natuurbeschermingsrecht en Ffw 2016 (deel 2) F. Onrust en M.M. Kaajan[1]     Inleiding…
Windturbines en ecologie: soortenbescherming (II)
Erwin Noordover en Neeltje Walgemoed schreven ‘Windturbines en ecologie: soortenbescherming (ii)’, Nederlands Tijdschrift voor Energierecht,…
Kroniek Natuurbeschermingsrecht en Ffw 2016 (deel 1)
Verschenen in: BR 2016/50 Inleiding Een jaar verstreken; tijd dus voor een overzicht van de…
De Wet natuurbescherming: soortenbescherming
In Journaal Flora en fauna verscheen het artikel van Fleur Onrust en Luuk Boerema over…
Windturbines en Ecologie: Gebiedsbescherming (I)
Erwin Noordover schreef ‘Windturbines en Ecologie: Gebiedsbescherming’, Nederlands Tijdschrift voor Energierecht, 2016, nr. 1.
Een nieuwe Beleidslijn Tijdelijke Natuur
Op 10 september 2015 is de Beleidslijn Tijdelijke Natuur in de Staatscourant gepubliceerd.[1] De beleidslijn heeft…
Standaard voorschriften Nbw-vergunning vernietigd
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 23-12-2015, ECLI:NL:RVS:2015:3980. Noot 1. De spoorlijn Budel-Weert levert…
Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2015 – deel 2 Soortenbescherming
Fleur Onrust en Marieke Kaajan schreven de Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2015 – deel 2 inzake soortenbescherming….
Cumulatie met uitwerkingsplan verplicht?
Marieke Kaajan schreef een noot bij Vz. ABRvS 12-11-2015, ECLI:NL:RVS:2015:3575. Noot 1. Op grond van art. 19f,…
PAS: vragen uit de praktijk
De inwerkingtreding van het Programma Aanpak Stikstof heeft geleid tot vele vragen in de praktijk….
Inspanningsverplichting in projectontwikkelingsovereenkomst: gemeenten zijn aansprakelijk te houden voor een tekortschieten in hun inspanningen
Erwin Noordover en Laurens Westendorp schreven ‘Inspanningsverplichting in projectontwikkelingsovereenkomst: gemeenten zijn aansprakelijk te houden voor…
Nieuw leefgebied binnen N2000-gebied = mitigatie
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 14-10-2015, ECLI:NL:RVS:2015:3194. Noot 1. Met het arrest Briels…
Aanvaardbare wijzigingsbevoegdheid onder de voorwaarde dat significante effecten zijn uitgesloten
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 16-09-2015, ECLI:NL:RVS:2015:2891. Noot 1. Al eerder heb ik…
Referentiesituatie bij plannen indien bebouwing teniet is gegaan
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 19-08-2015, ECLI:NL:RVS:2015:2639. Noot 1. Een van de aspecten…
Toetsing van plannen aan de Nbw
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 05-08-2015, ECLI:NL:RVS:2015:2471. Noot 1. Het is een terugkerend…
Nbw-toestemming zonder ADC-toets; feit of fictie?
Het arrest Briels heeft geleid tot een stroom aan jurisprudentie waarmee het verschil tussen compensatie…
Bevoegd gezag Nbw-vergunning sinds 1 juli 2015
Marieke Kaajan schreef een nooit onder ABRvS 29-07-2015, ECLI:NL:RVS:2015:2406. Noot 1. Geeft een verleende Nbw-vergunning onverkort…
Kroniek Nbw en Ffw 2015 (deel 1)
De Nbw is geen rustig bezit. Het afgelopen jaar verscheen er weer veel jurisprudentie en…
Bestemmingsplannen en stikstof
Kunnen bestemmingsplannen profiteren van het programma aanpak stikstof (PAS)? Lees een instructief en praktisch artikel…
Beperkte toepassing art. 19kd Nbw bij plannen
Marieke Kaajan schreef een noot bij ABRvS 1 april 2015 (ECLI:NL:RVS:2015:999 en 1010) over art….
Vergunningplicht beweiden en uitrijden van mest
Een Nbw-vergunning is ook nodig voor het beweiden van koeien en het uitrijden van mest….
Flora en faunawet ontheffing en zelf in de zaak voorzien
In AB 2015/164 verscheen een annotatie van Annemarie Drahmann (Stibbe) en Fleur Onrust (ENVIR Advocaten)…
Mitigatie en compensatie (part 2)
Marieke Kaajan schreef de volgende noot bij ABRvS 11 maart 2015 (ECLI:NL:RVS:2015:706, inz. Buitenring Parkstad…
Op feitelijke situatie is Nbw niet van toepassing
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 08-07-2015, ECLI:NL:RVS:2015:2155. Noot 1. Deze uitspraak is een…
Criteria voor voorlopige aanwijzing Natura 2000-gebied
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 01-07-2015, ECLI:NL:RVS:2015:2041 Noot 1. Het komt al niet…
Vergunningvrij bestaand gebruik Nbw
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 24-06-2015, ECLI:NL:RVS:2015:1946 Noot 1. Deze uitspraak is een weinig voorkomend…
Van EHS tot NNN en de doorwerking in bestemmingsplannen
Fleur Onrust schreef in het digitale magazine Natuur in de Gemeente een column over de EHS…
De programmatische aanpak stikstof: komt de PAS van pas?
D. Sietses & A. Drahmann schreven een artikel in BR 2015/48, afl. 6 over de…
Voortoets of passende beoordeling?
Geen passende beoordeling? Dan ook vaak geen plan-merplicht. Toch is een voortoets vaak niet voldoende….
Beperkt beroep beheerplan Nbw
Marieke Kaajan schreef in Milieu en Recht 2015/21 de volgende noot onder ABRvS 24 september…
Foerageergebied buiten Natura 2000-gebied: mititgatie
Een van de eerste zaken na het arrest Briels waaruit blijkt wanneer sprake is van…
Mitigatie en compensatie; toepassing arrest Briels
Het arrest Briels leidt tot veel discussie over het verschil tussen mitigatie en compensatie. Marieke…
ORNIS-criterium ook bij Habitatrichtlijnsoorten
En de ontwikkeling van windturbines betreft een dwingende reden van groot openbaar belang. Zie de…
Elektrovisserij leidt tot overtreding Ffw
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 19 november 2014, nr. 201404288 inzake de overtreding van…
Revisie- of veranderingsvergunning?
Marieke Kaajan beschreef wanneer een revisievergunning kan worden verlangd. In Niewsbrief StAB 2015-1 verscheen een…
Jaaroverzicht jurisprudentie flora en faunawet 2014 JFF
In dit jurisprudentie overzicht behandelen Fleur Onrust en A. Drahmann de jurisprudentie Ffw van de…
De curator als overtreder
Erwin Noordover schreef ‘De curator als overtreder’ in Tijdschrift voor Insolventierecht, 2015/12. Een failliet bedrijf…
Andere definitie Nbw-bestaand gebruik bij bestemmingsplan
In deze noot van Marieke Kaajan wordt de definitie van bestaand gebruik in de zin…
Honden aanlijnen en stikstofdepositie; geen mitigatie
Een aanlijn- en opruimplicht bij honden; is dat een mitigerende maatregel? In MenR 2015/6 schreef…
Bestemmingsplan en Flora en faunawet (BR 2014/136)
Fleur Onrust schreef in BR 2014/136. Essentie uitspraak: De vragen of voor de uitvoering van het bestemmingsplan…
Kwaliteit van de deskundigenrapporten bij ontheffing Ffw
Fleur Onrust schreef samen met A. Drahmann in Bouwrecht over de kwaliteit van deskundigenrapporten die…
Planvoorschriften en Natuurbeschermingswet
Deze annotatie van Marieke Kaajan en Marcel Soppe in MenR 2014/143 gaat in op de mogelijke…
Bestaand gebruik volgt ook uit melding Besluit Melkveehouderij
Uit een melding op grond van het Besluit Melkveehouderij kan ook de omvang van (vergund)…
Belang van de ‘Soortenstandaard’ bij de verlening ontheffing Ffw
Fleur Onrust schreef samen met A. Drahmann in Br over de uitspraak van de Rechtbank…
Bescherming van natuur in de Omgevingswet
In het Themanummer Omgevingswet van Milieu en Recht (2014/8) schreef Marieke Kaajan een artikel over de mate…
Tailormade regelgeving voor windturbineparken op de Noordzee
Erwin Noordover en Annemarie Drahmann schreven ‘Tailormade regelgeving voor windturbineparken op de Noordzee’, TO oktober…
Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2014
Marieke Kaajan schreef de “Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2014”, BR 2014/75. Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2014 1.Inleiding Er is weer een…
Project of andere handeling?
Laagvliegen boven en nabij Natura 2000-gebieden, en het landen op onverharde delen van deze gebieden…
Flora en faunawet en dwingende redenen
Fleur Onrust schreef samen met A. Drahmann het artikel, “Dwingende redenen van groot openbaar belang…
Effectbeoordeling Duitse Natura 2000-gebieden
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 16 april 2014, ECLI-nr: NL:RVS:2014:1312 inz. De beoordeling van…
Aanleggen nieuw habitattype is compensatie
Marieke Kaajan schreef een noot over de uitleg van het verschil tussen mitigatie en compensatie. In…
Externe saldering en directe samenhang – Natuurbeschermingswet
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 9 april 2014, ECLI:NL:RVS:2014:1207 inz. Externe saldering en…
Bestaand gebruik – Natuurbeschermingswet
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 19 februari 2014, ECLI:NL:RVS:2014:537 inz. Bestaand gebruik Nbw,…
Salderen met bestaande rechten – Natuurbeschermingswet
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 12 februari 2014, ECLI:NL:RVS:2014:446 inz. Salderen met bestaande rechten die…
Effecten op buitenlandse Natura 2000-gebieden en bestaande rechten
Marieke Kaajan en Erwin Noordover schreven een noot onder ABRvS 5 februari 2014, ECLI:NL:RVS:2014:285 inz….
Highlights en actualiteiten van het natuurbeschermingsrecht
Marieke Kaajan schreeft “Highlights en actualiteiten van het natuurbeschermingsrecht”, Nieuwsbrief StAB 2014/1, p. 7-15. Zie het gehele…
Windparken en leefomgeving
Marieke Kaajan en Erwin Noordover schreven samen “Windparken en leefomgeving: een toelichting op enkele angels uit…
Dwangsom en Flora en faunawet
Fleur Onrust schreef samen met A. Drahmann een noot onder ABRvS 25 september 2013, ECLI:NL:RVS:2013:1247, BR 2014/9….
Wijziging Nbw-vergunning na de referentiedatum
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 13 november 2013, ECLI:NL:RVS:2013:1891, BR 2014/20. 1. Met deze uitspraak…
Flora en faunawet, tijdelijke verstoring vaste rust- en verblijfplaats
Fleur Onrust schreef samen met A. Drahmann een noot onder ABRvS 13 november 2013, ECLI:NL:RVS:2013:1925, BR 2014/8….
Salderen van deposities via een depositiebank
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 13 november 2013, ECLI:NL:RVS:2013:1931 inz. Salderen van deposities via een depositiebank,…
Passende beoordeling niet verplicht ondanks inhoudelijke ecologische voortoets
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 16 oktober 2013, ECLI:NL:RVS:2013:1573, MenR 2014/57. (1) Deze uitspraak is,…
Flora en faunawet (Ffw) verklaring van geen bedenkingen
Fleur Onrust schreef met A. Drahmann een noot onder de uitspraak Rb Utrecht 6 september 2012,…
Omgevingswet en belanghebbendheid
Fleur Onrust schreef de Doorgeefcolumn “Omgevingswet en belanghebbendheid; alles bij het oude?” De column is te…
Effectbeoordeling stikstofdepositie
Lees hier de noot die Marieke Kaajan schreef onder ABRvS 1 augustus 2013, ECLI:NL:RVS:2013:BZ9099 inz. Effectbeoordeling stikstofdepositie Nbw,…
Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2013
Marieke Kaajan schreef de “Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2013”, BR 2013/99. Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2013 1.Inleiding Net als in…
Flora en faunawet en verklaring van geen bedenkingen
Fleur Onrust schreef samen met A. Drahmann een noot onder ABRvS 26 juni 2013, ECLI:NL:RVS:2013:57, inz….
Bestaand gebruik in de Natuurbeschermingswet
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 3 juli 2013, ECLI:NL:RVS:2013:107 inz. Bestaand gebruik zoals gedefinieerd in…
De beoordeling van effecten op buitenlandse Natura 2000-gebieden
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 26 juni 2013, ECLI:NL:RVS:2013:3 inz. De beoordeling van effecten…
Stikstofverordening Noord-Brabant
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 19 juni 2013, ECLI:NL:RVS:2013:CA3654 inz. de Stikstofverordening Noord-Brabant, MenR…
Gaan de wieken sneller draaien met de Structuurvisie wind op land?
In Bouwrecht 2013/89 gingen Erwin Noordover en Aaldert ten Veen in op de Rijksstructuurvisie wind…
Stikstofbeleid Provincie Overijssel – Natuurbeschermingswet
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 22 mei 2013, ECLI:NL:RVS:2013:CA0687 inz. het “Beleidskader Natura 2000…
Ontwikkelingsruimte met de PAS, of toch niet?
Marieke Kaajan schreef het artikel “Ontwikkelingsruimte met de PAS, of toch niet?”, Agr.r. 2013 (afl. 3),…
Definitie project in de Natuurbeschermingswet
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 3 april 2013, ECLI:NL:RVS:2013:BZ7579 over de: Definitie project Nbw, StAB 2013/65….
Flora en faunawet en Vvgb
Fleur Onrust schreef samen met A. Drahmann een noot onder Rb Midden-Nederland 7 februari 2013, ECLI:NL:RBMNE:2013:BZ1898, inz….
Een duiding van complexe besluitvorming en een voorstel voor de beoordeling van complicerende factoren
Erwin Noordover schreef ‘Een duiding van complexe besluitvorming en een voorstel voor de beoordeling van…
Flora- en faunawet: nieuwe donkere wolken boven Nederland?
Fleur Onrust schreef met A.Drahmann een artikel “​Flora- en faunawet: nieuwe donkere wolken boven Nederland?”, in BR…
Bestaand gebruik – Natuurbeschermingswet
Lees hier de noot die Marieke Kaajan schreef onder ABRvS 21 november 2012, ECLI:NL:RVS:2012:BY3744 inz. Bestaand gebruik…
Effectbeoordeling en saldering – Natuurbeschermingswet
Lees hier de noot die Marieke Kaajan schreef onder ABRvS 10 oktober 2012, ECLI:NL:RVS:2012:BX9705 inz. Effectbeoordeling en saldering…
De beoordeling van effecten op buitenlandse Natura 2000-gebieden
Marieke Kaajan schreef samen met A.C. Collignon een noot onder ABRvS 29 augustus 2012, ECLI:NL:RVS:2012:BX5932 inz….
De (on)mogelijkheid van een koepelvergunning – Natuurbeschermingswet
Lees hier de noot die Marieke Kaajan schreef onder ABRvS 15 augustus 2012, ECLI:NL:RVS:2012:BX4650 inz. De (on)mogelijkheid…
Flora- en faunawet pilot Tijdelijke natuur
Fleur Onrust schreef een noot onder de uitspraak ABRvS 25 juli 2012 (ECLI:NL:RVS:2012:BX2544), BR 2012/140. 1. Dit…
Art. 19kd Nbw in combinatie met vergunningplicht art. 19d Nbw
Lees hier de noot die Marieke Kaajan schreef onder ABRvS 30 mei 2012, ECLI:NL:RVS:2012:BW6948 inz. Art. 19kd…
Saldering op grond van de Nbw door middel van intrekking van een (milieu)vergunning
Lees hier de noot die Marieke Kaajan schreef onder ABRvS 4 april 2012, ECLI:NL:RVS:2012:BW0777 inz. Saldering op…
Gebiedsbescherming in het wetsvoorstel natuur: oude wijn in nieuwe zakken?!
Marieke Kaajan schreef het artikel “Gebiedsbescherming in het wetsvoorstel natuur: oude wijn in nieuwe zakken?!”, MenR. 2011/181….
Effectbeoordeling stikstofdepositie
Lees hier de noot die Marieke Kaajan schreef onder ABRvS 28 maart 2012, ECLI:NL:RVS:2012:BW0169 inz. Effectbeoordeling stikstofdepositie, StAB…
Overdraagbaarheid Natuurbeschermingswet-vergunningen
Lees hier de noot die Marieke Kaajan schreef onder ABRvS 21 maart 2012, ECLI:NL:RVS:2012:BV9525 inz. Overdraagbaarheid Natuurbeschermingswetvergunningen, StAB…
SVIR en Barro: beleid en regel voor de nationale ruimte
In Bouwrecht 2012/49 ging Erwin Noordover in op het Besluit algemene regels ruimtelijke ordening en de…
Vergunningplicht Natuurbeschermingswet voor het uitrijden van mest
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 18 januari 2012, ECLI:NL:RVS:2012:BV1162 inz. Vergunningplicht Natuurbeschermingswet voor het…
Boom Basics Omgevingsrecht
M.M. Kaajan en F. Onrust schreven samen met V.L. van ’t Lam (red), J.C. van…
De Raamwet omgevingsrecht; van model 3.0 naar model 4.1
Fleur Onrust schreef het artikel “De Raamwet omgevingsrecht; van model 3.0 naar model 4.1“, BR 2011, p….
De uitleg van artikel 19kd Natuurbeschermingswet
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 7 september 2011, ECLI:NL:RVS:2011:BR6898 inz. De uitleg van art….
Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2011
Marieke Kaajan schreef de “Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2011”, BR 2012/102. Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2011 1.Inleiding In de kroniek…
Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2010
Marieke Kaajan schreef de “Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2010”, BR 2011/67. Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2010 1Inleiding Het natuurbeschermingsrecht in Nederland,…
Het Besluit milieueffectrapportage (Cat. 18.2 bijlage D)
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 10 november 2010, ECLI:NL:RVS:2010:BO3494 inz. het Besluit milieueffectrapportage (Cat….
De relatie tussen Wabo en Waterwet
Fleur Onrust schreef het artikel “De relatie tussen Wabo en Waterwet”, BR 2010/160 (p. 851). De relatie tussen Wabo en Waterwet 1. Inleiding…
Einde aan de crisis in de Natuurbeschermingswet
Marieke Kaajan schreef het artikel “Einde aan de crisis in de Natuurbeschermingswet”, TO 2010/2, p. 31-41….
Kansen op herstel met de Crisis- en herstelwet?!
Marieke Kaajan en A. ten Veen schreven samen de bijdrage “Kansen op herstel met de Crisis- en…
Rijkscoördinatieregeling energie-infrastructuurprojecten
Marieke Kaajan schreef het artikel “Rijkscoördinatieregeling energie-infrastructuurprojecten: een handige regeling maar wel met haken en ogen”…
Parlementaire geschiedenis Wet ruimtelijke ordening
N.S.J. Koeman, A. ten Veen, J.R. van Angeren, D.S.P. Fransen & Marieke Kaajan schreven het boek Parlementaire…
Revisievergunning Corus
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 28 mei 2008, ECLI:NL:RVS:2008:BD2643 inz. Revisievergunning, MenR 2008/73. 1…
Waterwet, in kort bestek
Fleur Onrust schreef het artikel “Waterwet, in kort bestek”, Bulletin RO Totaal 2007, nr. 4. p….
Minder regels, meer ruimte voor water; het voorontwerp Waterwet nader beschouwd
Fleur Onrust schreef de bijdrage “Minder regels, meer ruimte voor water; het voorontwerp Waterwet nader beschouwd”,…
Het belanghebbendebegrip in de Wabo
Fleur Onrust schreef het artikel “Het belanghebbendebegrip in de Wabo”, BR 2008, p. 401. Na het verschenen…