ENVIR ADVOCATEN
Romkeslaan 59
8933 AR Leeuwarden
T +31 20 236 10 24
F +31 20 796 92 22

ENVIR ADVOCATEN
Jan van Goyenkade 10 III
1075 HP Amsterdam
T +31 20 737 20 66
F +31 20 796 92 22


Datum: 27-02-2019

Het verschil tussen ‘mitigerende’ en ‘compenserende’ maatregelen

Marieke schreef een noot bij HvJ EU 25 juli 2018, ECLI:EU:C:2018:593 in M en R 2018/105. 

1.
Met dit arrest gaat het Hof van Justitie (“HvJ”) wederom in op het verschil tussen ‘mitigerende’ maatregelen (door het HvJ ‘beschermingsmaatregelen’ genoemd) waarvan het (positieve) effect in een passende beoordeling mag worden meegenomen, en compenserende maatregelen. De laatste maatregelen zijn pas aan de orde bij een toets aan art. 6, lid 4, Habitatrichtlijn en komen daardoor pas aan bod op het moment dat vast staat dat voor het voorgenomen project of plan geen alternatieven bestaan en een dwingende reden van groot openbaar belang het project of plan rechtvaardigt. Het arrest is daarmee een vervolg op in het bijzonder de arresten Briels (HvJ EU 15 mei 2014, C-521/12, ECLI:EU:C:2014:330), Orleans (HvJ EU 21 juli 2016, C-387/15 en C-388/15, ECLI:EU:C:2016:583) en Kolencentrale Moorburg (HvJ EU 26 april 2017, C-142/16, ECLI:EU:C:2017:301). Aan het arrest ligt de Conclusie van de A-G d.d. 19 april 2018 (ECLI:EU:C:2018:274) ten grondslag. Voor de praktijk de meest wezenlijke vraag is of het arrest nieuwe inzichten biedt, of vooral voortborduurt op deze eerdere arresten. Ik meen dat met name het laatste het geval is, zoals ik in deze noot zal toelichten. Eerst geef ik een korte samenvatting van de casus en de reeds bestaande jurisprudentie van het HvJ op dit punt.

2.
In het kader van de ontwikkeling van een windpark in Ierland in een Natura 2000-gebied was vastgesteld dat als gevolg van dit nieuwe windpark foerageergebied van de blauwe kiekendief – een van de soorten waarvoor dit gebied een instandhoudingsdoelstelling kent – verloren zou gaan. Dit verlies bestond uit het vellen van bos en uit de permanente en tijdelijke vernietiging van voor de kiekendief geschikt habitat. Ook was vastgesteld dat foeragerende kiekendieven niet binnen een omtrek van 250 meter rondom een windturbine zouden komen, zodat ook in zoverre het project leidde tot verlies aan geschikt foerageergebied. Het totale verlies aan geschikt foerageergebied bedroeg daarmee 162,7 hectare. Om desondanks te kunnen concluderen dat het project, gelet op de Habitatrichtlijn, niet zou leiden tot een aantasting van de natuurlijke kenmerken van het Natura 2000-gebied, was – als onderdeel van de ontwikkeling van het windpark – voorzien in een beheersplan waarmee de potentiële effecten op het foerageergebied van de blauwe kiekendief zouden worden afgezwakt. Zo zou een aanzienlijk gebied (41,2 hectare) worden omgevormd in braakliggend veen en zou verder, door het kappen en vervangen van het huidige bos met een gesloten kroonlaag, gezorgd worden voor 137,3 hectare bos met een permanent open kroonlaag dat een geschikt foerageergebied voor de blauwe kiekendief zou bieden. Relevant in dat kader is dat een groot deel van het betrokken Natura 2000-gebied bestond uit commerciële bosbouw, waarbij de geplante bomen slechts gedurende een deel van hun levenscyclus (namelijk, zo leid ik uit het arrest en de conclusie van de A-G af, alleen zolang de bomen nog niet volgroeid zijn en geen gesloten kroonlaag hebben) geschikt foerageergebied voor de blauwe kiekendief zouden bieden. Het Natura 2000-gebied kenmerkte zich daardoor dus sowieso al als een (bos)gebied dat voortdurend qua geschiktheid als foerageergebied aan veranderingen onderhevig was, door de wisselende groeistadia waar de aanwezige (commercieel geplante) bomen zich bevinden. Een laatste voorziene maatregel bestond eruit dat de bouwwerkzaamheden niet tijdens het broedseizoen zouden plaatsvinden.

3.
De vraag die nu bij het HvJ voorlag was of in een situatie als deze de voorgenomen maatregelen in het zogeheten beheersplan als mitigerende maatregel in de passende beoordeling meegenomen mochten worden, juist vanwege het gegeven dat het geschikte gedeelte van het Natura 2000-gebied sowieso al in de loop der tijd wijzigt (vanwege de verschillende groeistadia van bomen), in combinatie met het feit dat de omvang van het gebied dat als geschikt habitat kan fungeren, niet zal verminderen en zelfs zal toenemen, maar waarbij wel een gedeelte van het Natura 2000-gebied gedurende de duur van het project geen geschikt habitat zal kunnen bieden. Een vraag die door de A-G ronduit ontkennend werd beoordeeld, maar door het HvJ toch wat genuanceerd wordt benaderd. Om de nuances hiertussen goed te kunnen plaatsen, vat ik hierna eerst de eerdere, onder punt 1 genoemde jurisprudentie, kort samen.

4.
In de arresten Briels en Orleans leidde het voorgenomen initiatief (de verbreding van de A2 in Nederland resp. de uitbreiding van de Antwerpse Haven) tot een aantasting van een aantal habitattypen waarvoor de betrokken Natura 2000- gebieden instandhoudingsdoelstellingen kenden. Anders gezegd: door deze initiatieven ging in het Natura 2000-gebied een deel van dit habitattype verloren – hetzij door een toename van stikstofdepositie, hetzij doordat een deel van een Natura 2000-gebied eenvoudigweg geschikt werd gemaakt voor de haven (door afgravingen e.d.). Vanwege dit verlies voorzagen de initiatieven in de ontwikkeling van hetzelfde habitattype, op een andere locatie dan waar de aantasting plaatsvond. De vraag die vervolgens bij het HvJ voorlag was of deze ontwikkeling van nieuw habitattype, op deze andere locatie, kon worden beschouwd als een beschermingsmaatregel (lees: mitigerende maatregel) die in de passende beoordeling meegenomen kon worden, of als een compenserende maatregel. Het HvJ concludeerde dat sprake was van een compenserende maatregel, omdat, samengevat, enkel al door het verlies van het habitattype vaststond dat het Natura 2000-gebied zou worden aangetast terwijl onzeker was of het toekomstige positieve effect van het nieuw te ontwikkelen habitattype zich ook daadwerkelijk zou verwezenlijken doch tegelijkertijd al wel toestemming werd verleend voor het voorgenomen initiatief.

5.
Ik heb me daarbij altijd afgevraagd of het tweede element van de conclusie van het HvJ – de onzekerheid over het positieve effect van de nieuwe maatregelen – een wezenlijk onderdeel vormde van de conclusie dat in de arresten Briels en Orleans geen sprake was van een beschermings-/mitigerende maatregel. Anders gezegd: zou de conclusie in Briels en Orleans anders zijn geweest indien er wel zekerheid bestond over de effectiviteit van de voorgenomen (herstel)maatregelen of niet? Bij de uitbreiding van de Haven in Antwerpen was immers voorzien in een mechanisme dat deze uitbreiding – en daarmee de aantasting van het Natura 2000-gebied – pas zou kunnen plaatsvinden als vastgesteld was dat de nieuw te ontwikkelen natuur dezelfde (of betere) kwaliteit zou hebben als de aan te tasten natuur. Ook dit werd door het HvJ niet voldoende geacht, omdat ook dan nog steeds bij het verlenen van toestemming voor de voorgenomen uitbreiding vast zou staan dat het Natura 2000-gebied zou worden aangetast en op dat moment onzeker zou zijn of de nieuwe natuur wel voldoende effectief zou zijn. Uit de arresten Briels en Orleans leidde ik daardoor met name af dat reeds het feit dat bestaand habitattype werd aangetast voor het HvJ voldoende was om te concluderen dat maatregelen die beoogden dit verlies te verminderen c.q. op te heffen (hoewel daar feitelijk geen sprake meer van kon zijn) als compenserende maatregel zouden moeten worden aangemerkt. Dat is ook de lijn die vervolgens door de ABRvS werd aangehouden, door op het moment dat sprake was van een aantasting van een habitattype, alleen maatregelen die erin voorzagen dat een negatief effect, op de locatie waar dit effect zich zou voordoen, zou worden verminderd of weggenomen, als mitigerende maatregel te kwalificeren (zie bijv. ABRvS 24 december 2014, ECLI:NL:RVS:2014:4632). Ook de conclusie van de A-G in onderhavige procedure borduurt op deze lijn voort. De A-G acht relevant (overweging 76) dat het verlies aan benodigd land niet aan de bron wordt aangepakt. Daardoor acht de A-G dus ook niet van belang dat de eerdere arresten betrekking hebben op een effect op een habitattype en dat de onderhavige procedure betrekking heeft op een effect op een (vogel)soort waarvoor een Natura 2000- gebied een instandhoudingsdoelstelling kent, zoals nog door de Nederlandse regering was aangevoerd – in lijn met de uitspraak van de ABRvS d.d. 14 oktober 2015 (ECLI:NL:RVS:2015:3194).

6.
Het arrest van 25 juli 2018 laat echter m.i. toch weer een andere lijn zijn – of beter gezegd, een (kleine) nuancering van de met de arresten Briels en Orleans ingezette lijn zien. De nuancering zit er in dit geval in dat het HvJ, anders dan bij de arresten Briels en Orleans, niet overweegt dat de aantasting van het Natura 2000-gebied reeds vaststaat doordat bestaand habitat verloren gaat. Overweging 49 van het arrest sterkt mij in die gedachte. Hier overweegt het HvJ immers dat dit arrest verschilt met de arresten Briels en Orleans, maar dat de zaken ook weer vergelijkbaar zijn in die zin dat “bij voor beoordeling van de gevolgen van het plan of project voor het betrokken gebied [wordt uitgegaan] van dezelfde veronderstelling dat de toekomstige voordelen de gevolgen van het windmolenpark voor dit gebied zullen wegnemen, hoewel deze voordelen niet zeker zijn”. In zoverre volgt het HvJ de A-G dus niet expliciet. Het HvJ vervolgt door te overwegen dat alleen wanneer voldoende zekerheid bestaat dat een maatregel daadwerkelijk zal bijdragen tot het voorkomen van schade door ervoor te zorgen dat er geen redelijke twijfel bestaat dat het project de natuurlijke kenmerken van het gebied niet zou aantasten, een dergelijke maatregel bij de passende beoordeling in aanmerking kan worden genomen. Ik lees hierin dat het HvJ de mogelijkheid openlaat dat, als deze zekerheid over de effectiviteit van de voorgenomen maatregelen in dit concrete geval wél bestaat, deze maatregelen – bij wijze van beschermingsmaatregel c.q. mitigerende maatregel – in de passende beoordeling mogen worden meegenomen, ook al worden deze maatregelen op een andere locatie uitgevoerd.

7.
De vraag is verder of dan nog relevant is of de mitigerende maatregel al is uitgevoerd op het moment dat toestemming voor het voorgenomen initiatief wordt verleend – zoals het HvJ, zoals ik hiervoor al beschreef, relevant achtte in het arrest Orleans. Ook hier lijkt het HvJ een opening te bieden voor een iets meer praktische aanpak. In overweging 53 stelt het HvJ immers dat onzekerheid over de vraag of er geen sprake is van een aantasting van de natuurlijke kenmerken van een Natura 2000-gebied voortvloeit uit het feit dat bij de effectbeoordeling rekening is gehouden met toekomstige voordelen die, op het moment van de beoordeling, louter potentieel zijn aangezien deze maatregelen nog niet volledig ten uitvoer zijn gelegd. Hierin zou kunnen worden gelezen dat het HvJ, net als in het Orleans-arrest, stelt dat geen toestemming kan worden verleend als de beoogde mitigerende maatregelen nog niet zijn uitgevoerd. Echter, uit de daaropvolgende passage (“Bijgevolg, en onder voorbehoud van door de verwijzende rechter te verrichten controles, konden deze voordelen niet met de vereiste zekerheid worden voorzien op het tijdstip waarop de autoriteiten toestemming voor het betrokken project hebben verleend”) kan worden afgeleid dat áls zekerheid omtrent de effectiviteit van een voorgenomen maatregel bestaat, ook al toestemming kan worden verleend voor het voorgenomen plan als deze maatregel nog niet uitgevoerd is. Mits ook dan dus geconcludeerd kan worden dat er geen redelijke twijfel bestaat dat het project de natuurlijke kenmerken van het Natura 2000-gebied aantast en er dus geen redelijke wetenschappelijke twijfel bestaat over de gevolgen van het voorgenomen initiatief. Want dat is uiteindelijk, zoals volgt uit de arresten Briels, Orleans, en ook wederom uit dit arrest, de over all toets die moet worden verricht.

8.
En daarmee past het arrest het beste in de systematiek die het HvJ neerzette met het arrest Kolencentrale Moorburg, waar het ging om vermindering van effecten op een bepaalde vissoort vanwege het in werking zijn van deze kolencentrale door het realiseren van een vistrap. In dit arrest overwoog het HvJ: “Deze vistrap zou tot een uitbreiding van de bestanden van migrerende vissen kunnen leiden door die soorten de mogelijkheid te bieden sneller hun voortplantingsgebieden in de midden- en bovenloop van de Elbe te bereiken. De uitbreiding van de bestanden zou de verliezen bij de centrale van Moorburg compenseren zodat er geen significante gevolgen zouden zijn voor de instandhoudingsdoelstellingen van de stroomopwaarts van deze centrale gelegen Natura 2000-gebieden” (r.o. 36). De effectiviteit van de vistrap kon echter op voorhand niet worden vastgesteld, maar daarvoor was monitoring noodzakelijk nadat de vistrap in werking was gesteld. Dit leidde het HvJ tot de volgende conclusie: “Hoewel deze vistrap tot doel had om rechtstreekse significante gevolgen voor de stroomopwaarts van de centrale van Moorburg gelegen Natura 2000-gebieden te verminderen, dient dus te worden vastgesteld dat hij […] op het ogenblik van de afgifte van de vergunning niet alle redelijke twijfel kon wegnemen dat die centrale de natuurlijke kenmerken van het gebied niet zou aantasten in de zin van artikel 6, lid 3, van de habitatrichtlijn.” Ook hier is m.i. het kernargument dat geen sprake is van een mitigerende/beschermingsmaatregel gelegen in het feit dat op het moment van vergunningverlening onzekerheid bestaat over het resultaat van de voorgenomen maatregel en ook hier gaat het om een effect op een soort dat moet worden verminderd.

9.
Het is daardoor verdedigbaar te achten als de ABRvS de door met de uitspraak van 14 oktober 2015 (ECLI:NL:RVS:2015:3194) ingezette lijn voortzet. De huidige jurisprudentie van het HvJ biedt hiervoor m.i. voldoende basis. Ik verwijs volledigheidshalve hier al naar de uitspraak van de ABRvS d.d. 11 juli 2018 (ECLI:NL:RVS:2018:2339) waarin de ABRvS zich moest uitspreken over de vraag of een natuureiland en de daarbij behorende ondiepte in het kader van windpark Fryslân als mitigerende maatregel kwalificeerde. Over deze uitspraak, die m.i. in lijn is met onderhavig arrest van het HvJ zal nog een noot verschijnen in een volgende aflevering van M en R. Wel is van belang te realiseren dat de jurisprudentie van het HvJ laat zien dat de lat hoog ligt om een maatregel als mitigerende maatregel mee te nemen in de passende beoordeling. Maar is dat vreemd? Nee, m.i. volgt dat al uit het feit dat pas toestemming op grond van art. 6, lid 3, Habitatrichtlijn kan worden verleend indien aan de eisen voor een passende beoordeling, die door het HvJ in diverse arresten zijn geformuleerd, wordt voldaan. Deze eisen houden ten eerste in dat de passende beoordeling geen leemten bevat en dat deze volledige, nauwkeurige en definitieve constateringen en conclusie dient te bevatten te bevatten die elke redelijke wetenschappelijke twijfel over de gevolgen van de geplande werkzaamheden wegnemen. Daarbij moet rekening worden gehouden met de beste wetenschappelijke kennis ter zake en mag er, bij het verlenen van toestemming, wetenschappelijk gezien geen twijfel bestaan dat er geen schadelijke gevolgen zijn voor de natuurlijke kenmerken van het gebied (zie r.o. 39 t/m 41 van dit arrest). Dat deze toets met goed gevolg moet worden doorlopen voor de effecten vanwege een voorgenomen initiatief, maar ook voor maatregelen die de effecten van dit initiatief beogen te verminderen, is m.i. dan ook niet meer dan begrijpelijk.

 


Gerelateerd

Relativiteit bij het MER: deelaspecten van het milieuonderzoek
Erwin schreef een noot onder ABRvS 18 maar 2020, ECLI:NL:RVS:2020:801 in M en R 2020/49….
Aanleg rieteilanden en rietkraag is een beschermingsmaatregel waarmee in de passende beoordeling rekening mag worden gehouden
Marieke schreef een noot onder ABRvS 24 december 2019, ECLI:NL:RVS:2019:4360 in M en R 2020/10…
Omvang van Europese onderzoeksverplichtingen naar milieueffecten voor het verlengen van de termijn van elektriciteitsproductie door twee Belgische kerncentrales
Erwin Noordover schreef een annotatie bij HvJ EU 29 juli 2019, C-411/17, ECLI:EU:C:2019:622 (Inter-Environnement Wallonie…
Programma Aanpak Stikstof; Uitzondering vergunningplicht weiden van vee/bemesten van gronden
Marieke schreef een noot onder ABRvS 29 mei 2019, ECLI:NL:RVS:2019:1604 in M en R 2019/83…
De ADC-toets centraal
Derek schreef een noot bij ABRvS 24 juli 2019, ECLI:NL:RVS:2019:2560 in JM 2019/156, afl. 11,…
Eisen passende beoordeling voor een programma (PAS).
Marieke schreef een noot onder ABRvS 29 mei 2019, ECLI:NL:RVS:2019:1603 in M en R 2019/68…
Vervallen aanhaakverplichting natuurtoestemming bij omgevingsvergunning door intrekking onderdeel natuur.
Marieke schreef een noot onder ABRvS 13 maart 2019, ECLI:NL:RVS:2019:803 in M en R 2019/57…
Actualiteiten Natuurbeschermingsrecht 2018/2019
Marieke schreef een artikel in M en R 2019/88 over de actualiteiten van het natuurbeschermingsrecht…
Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2019 – Soortenbescherming (deel 2)
Marieke en Fleur schreven een kroniek over de ontwikkelingen van het natuurbeschermingsrecht inzake soortenbescherming in…
Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2019 – Gebiedsbescherming (deel 1)
Marieke en Fleur schreven een kroniek over de ontwikkelingen van het natuurbeschermingsrecht in 2019 in…
Prejudiciële vragen Habitatrichtlijn; hoe om te gaan met natuurwaarden waarvoor een gebied niet is aangewezen
Marieke schreef een noot bij HvJ EU 7 november 2018, ECLI:EU:C:2018:883 in 1. Dit arrest,…
Het PAS-arrest; en nu?
Marieke schreef een artikel in M en R 2019/18 over de gevolgen van het PAS-arrest….
Gevolgen PAS-uitspraak voor passende beoordelingen: wanneer met welke maatregelen rekening te houden
Erwin Noordover schreef een noot bij ABRvS 29 mei 2019, ECLI:NL:RVS:2019:1603 in OGR 2019.  1. De…
Welke gegevens moeten ter inzage worden gelegd? ADC-toets Wnb
Marieke schreef een noot bij ABRvS 18 juli 2018, ECLI:NL:RVS:2018:2454 in M en R 2018/124. …
Besluitbegrip. Besluit tot goedkeuring van een faunabeheerplan. Vaststelling faunabeheerplan.
M. Bauman, D. Sietses & J.V. van Ophen schreven een noot onder ABRvS 20 maart…
Lucht boven Natura 2000-gebied onderdeel van het gebied?
Marieke scheef een noot bij Rb. Den Haag 7 maart 2018, ECLI:NL:RBDHA:2018:2665 in M en…
Schorsing vergunningen gebaseerd op het PAS
Marieke schreef een noot bij ABRvS 9 maart 2018, ECLI:NL:RVS:2018:795 in M en R 2018/61. …
Bestemmingsplanregeling; verzekeren dat een passende beoordeling niet is vereist
Marieke scheef een noot bij ABRvS 20 december 2017, ECLI:NL:RVS:2017:3530 in M en R 2018/42. …
Amsterdams vestigingsverbod toeristenwinkels overleeft hoger beroep, maar Amsterdam Cheese Company mag toch open blijven
Het Amsterdamse vestigingsverbod voor toeristenwinkels overleeft hoger beroep, maar de Amsterdam Cheese Company mag van…
Randvoorwaarden PAS – arrest HvJ
Met het arrest van het Hof van Justitie van 7 november 2018 (over de Programmatische…
Randvoorwaarden voor verkleining van een reeds aangewezen Natura 2000-gebied
Marieke schreef een noot bij HvJ EU 19 oktober 2017, ECLI:EU:C:2017:774 (Vereniging Hoekschewaards Landschap) in…
Prejudiciële vragen PAS: conclusie van de A-G
Marieke schreef een noot bij HvJ EU (A-G) 22 juli 2018, ECLI:EU:C:2018:622 in M en…
Windpark De Drentse Monden en Oostermoer: Ontvankelijkheid, participatie, draagvlak.
D. Sietses & H.D. Tolsma schreven een noot bij ABRvS 21 februari 2018, ECLI:NL:RVS:2018:616 in…
Omgevingsrechtelijke besluitvorming voor zonneparken: een overzicht
In Bouwrecht 2018/77 gingen Erwin Noordover en Neeltje Walgemoed in op de omgevingsrechtelijke besluitvorming voor…
Actualiteiten Natuurbeschermingsrecht 2018
Marieke schreef een artikel over hetgeen zij besprak tijdens haar presentatie op de Actualiteitendag van…
Kroniek Natuurbeschermingsrecht – Gebiedsbescherming (deel 2)
In de jaarlijks terugkerende kroniek Natuurbeschermingsrecht schreven Fleur Onrust en Marieke Kaajan in BR 2018/62…
Kroniek Natuurbeschermingsrecht – Soortenbescherming (deel 1)
In de jaarlijks terugkerende kroniek Natuurbeschermingsrecht schreven Fleur Onrust en Marieke Kaajan in BR 2018/49…
Alternatieve locaties in een milieueffectrapport
Erwin Noordover schreef een noot onder ABRvS 2 mei 2018, ECLI:NL:RVS:2018:1436, in BR 2018/59 over…
Belanghebbendheid bij een ontheffing voor een windpark
Erwin Noordover en Neeltje Walgemoed schreven een noot onder ABRvS 24 januari 2018, ECLI:NL:RVS:2018:168, BR…
Schadevergoeding. Gevraagde schadevergoeding doorslaggevend voor bevoegdheid bestuursrechter. Rechtsmachtverdeling.
D. Sietses, K.J. de Graaf & A.T. Marseille schreven een noot bij ABRvS 2 augustus…
Prejudiciële vragen PAS: en nu?
Op 17 mei jl. deed de ABRvS twee (tussen)uitspraken over de Programmatische Aanpak Stikstof. In…
Kroniek Natuurbeschermingsrecht – Soortenbescherming (deel 1)
In de jaarlijks terugkerende kroniek Natuurbeschermingsrecht schreven Fleur Onrust en Marieke Kaajan in BR 2017/53…
Natuurbescherming onder de Omgevingswet: eenvoudig en beter?
In MenR 2017/45 ging Marieke Kaajan in op de consultatieversie van de Aanvullingswet Natuur in…
Kroniek Natuurbeschermingsrecht – Gebiedsbescherming (deel 2)
Deel 2 van de jaarlijks terugkerende kroniek Natuurbeschermingsrecht, geschreven door Marieke Kaajan en Fleur Onrust,…
Actualiteiten natuurbeschermingsrecht 2017
In MenR 2017/78 werd, naar aanleiding van de Actualiteitendag van de Vereniging van Milieurecht, het…
Programmatische Aanpak Stikstof; prejudiciële vragen weiden en bemesten
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 17 mei 2017, ECLI:NL:RVS:2017:1260 in MenR 2017/85. 1….
Programmatische Aanpak Stikstof; prejudiciële vragen (algemeen)
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 17 mei 2017, ECLI:NL:RVS:2017:1259 in MenR 2017/84. 1….
Relatie tussen luchthavenbesluit en Wet natuurbescherming
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 18 januari 2017, ECLI:NL:RVS:2017:129 in MenR 2017/53. 1….
Overgangsrecht Programmatische Aanpak Stikstof
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 14 december 2016, ECLI:NL:RVS:2016:3327 en 28 december 2016,…
Passende beoordeling en rol van PAS-maatregelen
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 24-02-2016, ECLI:NL:RVS:2016:497 in M en R 2016/68. Noot 1. Hoewel juridisch…
Stikstofbeoordeling bij plannen; mitigerende maatregelen in planvoorschriften verzekeren
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 20-04-2016, ECLI:NL:RVS:2016:1072 in M en R 2016/98. Noot 1. Deze twee met…
Omvang motiveringsplicht bij toename stikstofdepositie
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 30-03-2016, ECLI:NL:RVS:2016:866 in M en R 2016/82. Noot 1. ABRvS 23…
Passende beoordeling bij kleine toename stikstofdepositie; geen cumulatie met nog niet vastgesteld uitwerkingsplan
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 08-06-2016, ECLI:NL:RVS:2016:1612 in M en R 2016/112 Noot 1. Deze uitspraak –…
Gebruikmaken van een eerdere passende beoordeling
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 22‑06‑2016, ECLI:NL:RVS:2016:1745  in M en R 2016/115. Noot 1. Art. 19j, lid…
Stikstofregeling in bestemmingsplan
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 1 juli 2016, ECLI:NL:RVS:2016:1515 in M en R…
Beperkte beroepsmogelijkheden tegen beheerplan; relatie met bestaand gebruik
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 20 juli 2016, ECLI:NL:RVS:2016:2041 in M en R…
Verschil tussen instandhoudingsmaatregelen, preventieve en compenserende maatregelen
Marieke Kaajan schreef een noot onder HvJ EU 21-07-2016, ECLI:EU:C:2016:583 in M en R 2016/131. Noot 1….
Natuurbeschermingsrecht in vogelvlucht; Actualiteiten en vragen uit de praktijk
Marieke Kaajan schreef in M en R 2016/73 het artikel: Natuurbeschermingsrecht in vogelvlucht; Actualiteiten en vragen…
Meldingsbevestiging PAS is geen besluit
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 02‑11‑2016, ECLI:NL:RVS:2016:2903 in M en R 2017/22. Noot 1. Met deze uitspraak…
Kroniek Natuurbeschermingsrecht en Ffw 2016 (deel 2)
Kroniek Natuurbeschermingsrecht en Ffw 2016 (deel 2) F. Onrust en M.M. Kaajan[1]     Inleiding…
Windturbines en ecologie: soortenbescherming (II)
Erwin Noordover en Neeltje Walgemoed schreven ‘Windturbines en ecologie: soortenbescherming (ii)’, Nederlands Tijdschrift voor Energierecht,…
Kroniek Natuurbeschermingsrecht en Ffw 2016 (deel 1)
Verschenen in: BR 2016/50 Inleiding Een jaar verstreken; tijd dus voor een overzicht van de…
De Wet natuurbescherming: soortenbescherming
In Journaal Flora en fauna verscheen het artikel van Fleur Onrust en Luuk Boerema over…
De reikwijdte en rechtsgrondslag van nadeelcompensatie in het omgevingsrecht.
Derek Sietses schreef in TBR 2016/34, afl. 3 het verslag van de jaarvergadering van Vereniging…
Windturbines en Ecologie: Gebiedsbescherming (I)
Erwin Noordover schreef ‘Windturbines en Ecologie: Gebiedsbescherming’, Nederlands Tijdschrift voor Energierecht, 2016, nr. 1.
Een nieuwe Beleidslijn Tijdelijke Natuur
Op 10 september 2015 is de Beleidslijn Tijdelijke Natuur in de Staatscourant gepubliceerd.[1] De beleidslijn heeft…
Standaard voorschriften Nbw-vergunning vernietigd
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 23-12-2015, ECLI:NL:RVS:2015:3980. Noot 1. De spoorlijn Budel-Weert levert…
Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2015 – deel 2 Soortenbescherming
Fleur Onrust en Marieke Kaajan schreven de Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2015 – deel 2 inzake soortenbescherming….
Cumulatie met uitwerkingsplan verplicht?
Marieke Kaajan schreef een noot bij Vz. ABRvS 12-11-2015, ECLI:NL:RVS:2015:3575. Noot 1. Op grond van art. 19f,…
PAS: vragen uit de praktijk
De inwerkingtreding van het Programma Aanpak Stikstof heeft geleid tot vele vragen in de praktijk….
Nieuw leefgebied binnen N2000-gebied = mitigatie
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 14-10-2015, ECLI:NL:RVS:2015:3194. Noot 1. Met het arrest Briels…
Aanvaardbare wijzigingsbevoegdheid onder de voorwaarde dat significante effecten zijn uitgesloten
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 16-09-2015, ECLI:NL:RVS:2015:2891. Noot 1. Al eerder heb ik…
Referentiesituatie bij plannen indien bebouwing teniet is gegaan
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 19-08-2015, ECLI:NL:RVS:2015:2639. Noot 1. Een van de aspecten…
Toetsing van plannen aan de Nbw
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 05-08-2015, ECLI:NL:RVS:2015:2471. Noot 1. Het is een terugkerend…
Nbw-toestemming zonder ADC-toets; feit of fictie?
Het arrest Briels heeft geleid tot een stroom aan jurisprudentie waarmee het verschil tussen compensatie…
Bevoegd gezag Nbw-vergunning sinds 1 juli 2015
Marieke Kaajan schreef een nooit onder ABRvS 29-07-2015, ECLI:NL:RVS:2015:2406. Noot 1. Geeft een verleende Nbw-vergunning onverkort…
Kroniek Nbw en Ffw 2015 (deel 1)
De Nbw is geen rustig bezit. Het afgelopen jaar verscheen er weer veel jurisprudentie en…
Bestemmingsplannen en stikstof
Kunnen bestemmingsplannen profiteren van het programma aanpak stikstof (PAS)? Lees een instructief en praktisch artikel…
Beperkte toepassing art. 19kd Nbw bij plannen
Marieke Kaajan schreef een noot bij ABRvS 1 april 2015 (ECLI:NL:RVS:2015:999 en 1010) over art….
Vergunningplicht beweiden en uitrijden van mest
Een Nbw-vergunning is ook nodig voor het beweiden van koeien en het uitrijden van mest….
Flora en faunawet ontheffing en zelf in de zaak voorzien
In AB 2015/164 verscheen een annotatie van Annemarie Drahmann (Stibbe) en Fleur Onrust (ENVIR Advocaten)…
Mitigatie en compensatie (part 2)
Marieke Kaajan schreef de volgende noot bij ABRvS 11 maart 2015 (ECLI:NL:RVS:2015:706, inz. Buitenring Parkstad…
Op feitelijke situatie is Nbw niet van toepassing
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 08-07-2015, ECLI:NL:RVS:2015:2155. Noot 1. Deze uitspraak is een…
Criteria voor voorlopige aanwijzing Natura 2000-gebied
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 01-07-2015, ECLI:NL:RVS:2015:2041 Noot 1. Het komt al niet…
Vergunningvrij bestaand gebruik Nbw
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 24-06-2015, ECLI:NL:RVS:2015:1946 Noot 1. Deze uitspraak is een weinig voorkomend…
Van EHS tot NNN en de doorwerking in bestemmingsplannen
Fleur Onrust schreef in het digitale magazine Natuur in de Gemeente een column over de EHS…
De programmatische aanpak stikstof: komt de PAS van pas?
D. Sietses & A. Drahmann schreven een artikel in BR 2015/48, afl. 6 over de…
Voortoets of passende beoordeling?
Geen passende beoordeling? Dan ook vaak geen plan-merplicht. Toch is een voortoets vaak niet voldoende….
Beperkt beroep beheerplan Nbw
Marieke Kaajan schreef in Milieu en Recht 2015/21 de volgende noot onder ABRvS 24 september…
Foerageergebied buiten Natura 2000-gebied: mititgatie
Een van de eerste zaken na het arrest Briels waaruit blijkt wanneer sprake is van…
Mitigatie en compensatie; toepassing arrest Briels
Het arrest Briels leidt tot veel discussie over het verschil tussen mitigatie en compensatie. Marieke…
ORNIS-criterium ook bij Habitatrichtlijnsoorten
En de ontwikkeling van windturbines betreft een dwingende reden van groot openbaar belang. Zie de…
De reikwijdte van de bestuursrechtelijke schadeverzoekschriftprocedure
K.J. de Graaf, A.T. Marseille & D. Sietses schreven een artikel in O&A 2015/3, afl….
Elektrovisserij leidt tot overtreding Ffw
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 19 november 2014, nr. 201404288 inzake de overtreding van…
Revisie- of veranderingsvergunning?
Marieke Kaajan beschreef wanneer een revisievergunning kan worden verlangd. In Niewsbrief StAB 2015-1 verscheen een…
Jaaroverzicht jurisprudentie flora en faunawet 2014 JFF
In dit jurisprudentie overzicht behandelen Fleur Onrust en A. Drahmann de jurisprudentie Ffw van de…
De curator als overtreder
Erwin Noordover schreef ‘De curator als overtreder’ in Tijdschrift voor Insolventierecht, 2015/12. Een failliet bedrijf…
Commentaar op Afdeling 7.2 Awb
In de Module bestuursrecht van Kluwer staat artikelgewijs commentaar op de Algemene wet bestuursrecht (Awb)….
Andere definitie Nbw-bestaand gebruik bij bestemmingsplan
In deze noot van Marieke Kaajan wordt de definitie van bestaand gebruik in de zin…
Honden aanlijnen en stikstofdepositie; geen mitigatie
Een aanlijn- en opruimplicht bij honden; is dat een mitigerende maatregel? In MenR 2015/6 schreef…
Commentaar op artikel 7:2 Awb
In de Module bestuursrecht van Kluwer staat artikelgewijs commentaar op de Algemene wet bestuursrecht (Awb)….
Commentaar op artikel 7:1a Awb
In de Module bestuursrecht van Kluwer staat artikelgewijs commentaar op de Algemene wet bestuursrecht (Awb)….
Bestemmingsplan en Flora en faunawet (BR 2014/136)
Fleur Onrust schreef in BR 2014/136. Essentie uitspraak: De vragen of voor de uitvoering van het bestemmingsplan…
Kwaliteit van de deskundigenrapporten bij ontheffing Ffw
Fleur Onrust schreef samen met A. Drahmann in Bouwrecht over de kwaliteit van deskundigenrapporten die…
Planvoorschriften en Natuurbeschermingswet
Deze annotatie van Marieke Kaajan en Marcel Soppe in MenR 2014/143 gaat in op de mogelijke…
Bestaand gebruik volgt ook uit melding Besluit Melkveehouderij
Uit een melding op grond van het Besluit Melkveehouderij kan ook de omvang van (vergund)…
Belang van de ‘Soortenstandaard’ bij de verlening ontheffing Ffw
Fleur Onrust schreef samen met A. Drahmann in Br over de uitspraak van de Rechtbank…
Bescherming van natuur in de Omgevingswet
In het Themanummer Omgevingswet van Milieu en Recht (2014/8) schreef Marieke Kaajan een artikel over de mate…
Titel 8.4 Awb: verdwenen, gebleven en nieuwe problemen
Deze bijdrage van K.J. de Graaf, A.T. Marseille & D. Sietses maakt deel uit van…
Tailormade regelgeving voor windturbineparken op de Noordzee
Erwin Noordover en Annemarie Drahmann schreven ‘Tailormade regelgeving voor windturbineparken op de Noordzee’, TO oktober…
Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2014
Marieke Kaajan schreef de “Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2014”, BR 2014/75. Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2014 1.Inleiding Er is weer een…
Project of andere handeling?
Laagvliegen boven en nabij Natura 2000-gebieden, en het landen op onverharde delen van deze gebieden…
Flora en faunawet en dwingende redenen
Fleur Onrust schreef samen met A. Drahmann het artikel, “Dwingende redenen van groot openbaar belang…
Effectbeoordeling Duitse Natura 2000-gebieden
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 16 april 2014, ECLI-nr: NL:RVS:2014:1312 inz. De beoordeling van…
Aanleggen nieuw habitattype is compensatie
Marieke Kaajan schreef een noot over de uitleg van het verschil tussen mitigatie en compensatie. In…
Externe saldering en directe samenhang – Natuurbeschermingswet
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 9 april 2014, ECLI:NL:RVS:2014:1207 inz. Externe saldering en…
Bestaand gebruik – Natuurbeschermingswet
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 19 februari 2014, ECLI:NL:RVS:2014:537 inz. Bestaand gebruik Nbw,…
Salderen met bestaande rechten – Natuurbeschermingswet
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 12 februari 2014, ECLI:NL:RVS:2014:446 inz. Salderen met bestaande rechten die…
Effecten op buitenlandse Natura 2000-gebieden en bestaande rechten
Marieke Kaajan en Erwin Noordover schreven een noot onder ABRvS 5 februari 2014, ECLI:NL:RVS:2014:285 inz….
Highlights en actualiteiten van het natuurbeschermingsrecht
Marieke Kaajan schreeft “Highlights en actualiteiten van het natuurbeschermingsrecht”, Nieuwsbrief StAB 2014/1, p. 7-15. Zie het gehele…
Windparken en leefomgeving
Marieke Kaajan en Erwin Noordover schreven samen “Windparken en leefomgeving: een toelichting op enkele angels uit…
Dwangsom en Flora en faunawet
Fleur Onrust schreef samen met A. Drahmann een noot onder ABRvS 25 september 2013, ECLI:NL:RVS:2013:1247, BR 2014/9….
Wijziging Nbw-vergunning na de referentiedatum
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 13 november 2013, ECLI:NL:RVS:2013:1891, BR 2014/20. 1. Met deze uitspraak…
Flora en faunawet, tijdelijke verstoring vaste rust- en verblijfplaats
Fleur Onrust schreef samen met A. Drahmann een noot onder ABRvS 13 november 2013, ECLI:NL:RVS:2013:1925, BR 2014/8….
Salderen van deposities via een depositiebank
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 13 november 2013, ECLI:NL:RVS:2013:1931 inz. Salderen van deposities via een depositiebank,…
Passende beoordeling niet verplicht ondanks inhoudelijke ecologische voortoets
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 16 oktober 2013, ECLI:NL:RVS:2013:1573, MenR 2014/57. (1) Deze uitspraak is,…
Flora en faunawet (Ffw) verklaring van geen bedenkingen
Fleur Onrust schreef met A. Drahmann een noot onder de uitspraak Rb Utrecht 6 september 2012,…
Effectbeoordeling stikstofdepositie
Lees hier de noot die Marieke Kaajan schreef onder ABRvS 1 augustus 2013, ECLI:NL:RVS:2013:BZ9099 inz. Effectbeoordeling stikstofdepositie Nbw,…
Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2013
Marieke Kaajan schreef de “Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2013”, BR 2013/99. Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2013 1.Inleiding Net als in…
Flora en faunawet en verklaring van geen bedenkingen
Fleur Onrust schreef samen met A. Drahmann een noot onder ABRvS 26 juni 2013, ECLI:NL:RVS:2013:57, inz….
Bestaand gebruik in de Natuurbeschermingswet
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 3 juli 2013, ECLI:NL:RVS:2013:107 inz. Bestaand gebruik zoals gedefinieerd in…
De beoordeling van effecten op buitenlandse Natura 2000-gebieden
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 26 juni 2013, ECLI:NL:RVS:2013:3 inz. De beoordeling van effecten…
Stikstofverordening Noord-Brabant
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 19 juni 2013, ECLI:NL:RVS:2013:CA3654 inz. de Stikstofverordening Noord-Brabant, MenR…
Gaan de wieken sneller draaien met de Structuurvisie wind op land?
In Bouwrecht 2013/89 gingen Erwin Noordover en Aaldert ten Veen in op de Rijksstructuurvisie wind…
Stikstofbeleid Provincie Overijssel – Natuurbeschermingswet
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 22 mei 2013, ECLI:NL:RVS:2013:CA0687 inz. het “Beleidskader Natura 2000…
Ontwikkelingsruimte met de PAS, of toch niet?
Marieke Kaajan schreef het artikel “Ontwikkelingsruimte met de PAS, of toch niet?”, Agr.r. 2013 (afl. 3),…
Definitie project in de Natuurbeschermingswet
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 3 april 2013, ECLI:NL:RVS:2013:BZ7579 over de: Definitie project Nbw, StAB 2013/65….
De finaliseringsslag in het bestuursrecht
B. Marseille & D. Sietses schreven een artikel in NJB 2013/497, afl. 10. Aandacht voor…
Flora en faunawet en Vvgb
Fleur Onrust schreef samen met A. Drahmann een noot onder Rb Midden-Nederland 7 februari 2013, ECLI:NL:RBMNE:2013:BZ1898, inz….
Flora- en faunawet: nieuwe donkere wolken boven Nederland?
Fleur Onrust schreef met A.Drahmann een artikel “​Flora- en faunawet: nieuwe donkere wolken boven Nederland?”, in BR…
Bestaand gebruik – Natuurbeschermingswet
Lees hier de noot die Marieke Kaajan schreef onder ABRvS 21 november 2012, ECLI:NL:RVS:2012:BY3744 inz. Bestaand gebruik…
Effectbeoordeling en saldering – Natuurbeschermingswet
Lees hier de noot die Marieke Kaajan schreef onder ABRvS 10 oktober 2012, ECLI:NL:RVS:2012:BX9705 inz. Effectbeoordeling en saldering…
De beoordeling van effecten op buitenlandse Natura 2000-gebieden
Marieke Kaajan schreef samen met A.C. Collignon een noot onder ABRvS 29 augustus 2012, ECLI:NL:RVS:2012:BX5932 inz….
De (on)mogelijkheid van een koepelvergunning – Natuurbeschermingswet
Lees hier de noot die Marieke Kaajan schreef onder ABRvS 15 augustus 2012, ECLI:NL:RVS:2012:BX4650 inz. De (on)mogelijkheid…
Flora- en faunawet pilot Tijdelijke natuur
Fleur Onrust schreef een noot onder de uitspraak ABRvS 25 juli 2012 (ECLI:NL:RVS:2012:BX2544), BR 2012/140. 1. Dit…
Art. 19kd Nbw in combinatie met vergunningplicht art. 19d Nbw
Lees hier de noot die Marieke Kaajan schreef onder ABRvS 30 mei 2012, ECLI:NL:RVS:2012:BW6948 inz. Art. 19kd…
Saldering op grond van de Nbw door middel van intrekking van een (milieu)vergunning
Lees hier de noot die Marieke Kaajan schreef onder ABRvS 4 april 2012, ECLI:NL:RVS:2012:BW0777 inz. Saldering op…
Gebiedsbescherming in het wetsvoorstel natuur: oude wijn in nieuwe zakken?!
Marieke Kaajan schreef het artikel “Gebiedsbescherming in het wetsvoorstel natuur: oude wijn in nieuwe zakken?!”, MenR. 2011/181….
Effectbeoordeling stikstofdepositie
Lees hier de noot die Marieke Kaajan schreef onder ABRvS 28 maart 2012, ECLI:NL:RVS:2012:BW0169 inz. Effectbeoordeling stikstofdepositie, StAB…
Overdraagbaarheid Natuurbeschermingswet-vergunningen
Lees hier de noot die Marieke Kaajan schreef onder ABRvS 21 maart 2012, ECLI:NL:RVS:2012:BV9525 inz. Overdraagbaarheid Natuurbeschermingswetvergunningen, StAB…
Vergunningplicht Natuurbeschermingswet voor het uitrijden van mest
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 18 januari 2012, ECLI:NL:RVS:2012:BV1162 inz. Vergunningplicht Natuurbeschermingswet voor het…
Boom Basics Omgevingsrecht
M.M. Kaajan en F. Onrust schreven samen met V.L. van ’t Lam (red), J.C. van…
De uitleg van artikel 19kd Natuurbeschermingswet
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 7 september 2011, ECLI:NL:RVS:2011:BR6898 inz. De uitleg van art….
Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2011
Marieke Kaajan schreef de “Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2011”, BR 2012/102. Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2011 1.Inleiding In de kroniek…
Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2010
Marieke Kaajan schreef de “Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2010”, BR 2011/67. Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2010 1Inleiding Het natuurbeschermingsrecht in Nederland,…
Het Besluit milieueffectrapportage (Cat. 18.2 bijlage D)
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 10 november 2010, ECLI:NL:RVS:2010:BO3494 inz. het Besluit milieueffectrapportage (Cat….
Einde aan de crisis in de Natuurbeschermingswet
Marieke Kaajan schreef het artikel “Einde aan de crisis in de Natuurbeschermingswet”, TO 2010/2, p. 31-41….
Revisievergunning Corus
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 28 mei 2008, ECLI:NL:RVS:2008:BD2643 inz. Revisievergunning, MenR 2008/73. 1…