ENVIR ADVOCATEN
Romkeslaan 59
8933 AR Leeuwarden
T +31 20 236 10 24
F +31 20 796 92 22

ENVIR ADVOCATEN
Jan van Goyenkade 10 III
1075 HP Amsterdam
T +31 20 737 20 66
F +31 20 796 92 22


Datum: 15-11-2019

Actualiteiten Natuurbeschermingsrecht 2018/2019

Marieke schreef een artikel in M en R 2019/88 over de actualiteiten van het natuurbeschermingsrecht in 2018/2019.

1. Inleiding
Op 21 maart 2019 vond de jaarlijkse Actualiteitendag van de Vereniging voor Milieurecht plaats. Daar mocht ik een overzicht geven van recente ontwikkelingen op het terrein van het natuurbeschermingsrecht, waarbij de bescherming van Natura 2000-gebieden centraal stond. Het zal velen niet verbazen dat deze presentatie voornamelijk betrekking had op rechtspraak over het Programma Aanpak Stikstof (het “PAS”). Zo kwam tijdens deze presentatie met name het arrest van het Hof van Justitie van 7 november 20181HvJ EU 7 november 2018, ECLI:EU:C:2018:882. (hierna: het “PAS-arrest”) aan de orde. In dit arrest beantwoordde het Hof van Justitie de prejudiciële vragen over het PAS die in 2017 door de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State (“ABRvS”) zijn gesteld.2ABRvS 17 mei 2017, ECLI:NL:RVS:2017:1259 en ECLI:NL:RVS:2017:1260. Ook besprak ik uitspraken van, met name, rechtbanken, daterend van na het PAS-arrest, gewezen in voorlopige voorzieningsprocedures. In deze uitspraken3Rb. Midden-Nederland 29 november 2018, ECLI:NL:RBMNE:2018:5825, Rb. Overijssel 30 november 2018, ECLI:NL:RBOVE:2018:4590 en Rb. Noord-Nederland 20 december 2018, ECLI:NL:RBNNE:2018:5385. Zie ook ABRvS (vzr.) 14 maart 2019, ECLI:NL:RVS:2019:831. bogen rechtbanken zich over de vraag of het PAS-arrest aanleiding gaf om af te wijken van de (voorlopige voorzienings)uitspraak van de ABRvS van 9 maart 2018.4ABRvS (vzr.) 9 maart 2018, ECLI:NL:RVS:2018:795. In laatstgenoemde uitspraak ontwikkelde de ABRvS een systematiek aan de hand waarvan beoordeeld kon worden wanneer een vergunning op grond van de Wet natuurbescherming (“Wnb”), waarbij ontwikkelingsruimte uit het PAS was toegekend, voor schorsing in aanmerking zou komen.
Dit artikel zou in eerste instantie een verslag c.q. samenvatting bevatten van datgene dat tijdens de Actualiteitendag is besproken. Maar voor het gebiedsbeschermingsrecht moet dat m.i. echter voor een aanzienlijk deel worden beschouwd als mosterd na de maaltijd. Immers, op 29 mei jl. heeft de ABRvS, met het PAS-arrest als handvat, in een uitgebreide en goed leesbare uitspraak (hierna: de “PAS-uitspraak”), het doek laten vallen voor het PAS.5ABRvS 29 mei 2019, ECLI:NL:RVS:2019:1603 en ECLI:NL:RVS:2019:1604, M en R 2019/68, m.nt. M.M. Kaajan. Dat betekent weliswaar niet dat het PAS-arrest niet langer relevant is, integendeel. Maar het betekent wel dat, in aanvulling op datgene dat tijdens de Actualiteitendag is besproken, in deze bijdrage ook kort zal worden ingegaan op ontwikkelingen na de Actualiteitendag. In beide gevallen bestaat in deze bijdrage slechts de ruimte om op hoofdlijnen in te gaan op de ontwikkelingen.6Zie verder ook M.M. Kaajan & F. Onrust, ‘Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2019 – Gebiedsbescherming (deel 1)’, BR 2019/45.

2. PAS-arrest7Zie ook M.M. Kaajan, ‘Het PAS-arrest; en nu?’, M en R 2019/18 en R.H.W. Frins, ‘Het PAS-arrest van het Hof van Justitie’, TBR 2018/186.
De PAS-procedure bij de ABRvS ging over twee verschillende kwesties. Ten eerste over de rechtmatigheid van vergunningen waarbij, met de passende beoordeling van het PAS, ontwikkelingsruimte was toegekend; ten tweede over de vraag of in de PAS-regelgeving bepaalde situaties, met de passende beoordeling van het PAS als onderbouwing, terecht waren uitgesloten van een vergunningplicht. In het PAS-arrest worden prejudiciële vragen over beide situaties beantwoord. Het arrest leidt, samengevat, tot de volgende conclusies en aandachtspunten:

Programmatische aanpak als zodanig

(i) Een programmatische aanpak op zichzelf is verenigbaar met art. 6, lid 3, Habitatrichtlijn en ligt wellicht in dit specifieke geval juist voor de hand, omdat op deze wijze (zeer) kleine effecten van stikstof cumulatief kunnen worden beoordeeld.

(ii) Een programma (zonder ADC-toets) is alleen aanvaardbaar als de passende beoordeling kan garanderen dat er wetenschappelijk gezien redelijkerwijs geen twijfel bestaat dat geen van de plannen of projecten die in het programma zijn opgenomen schadelijke gevolgen heeft voor de natuurlijke kenmerken van het gebied, iets wat ‘grondig en volledig’ moet worden getoetst door de Nederlandse rechter.

Mogelijkheid van generieke uitzonderingen op de vergunningplicht

(i)  een generieke uitzondering van de vergunningplicht kan alleen op basis van een toereikende passende beoordeling,

(ii) waarbij het Hof al zelf aangeeft het niet goed voorstelbaar te achten dat beargumenteerd kan worden dat er geen wetenschappelijke twijfel bestaat dat een generieke uitzondering op de vergunningplicht voor het weiden van vee en bemesten van gronden niet leidt tot schadelijke gevolgen voor de natuurlijke kenmerken van Natura 2000-gebieden.

Verschillende soorten maatregelen, met ieder een eigen rol in de passende beoordeling

(i) Instandhoudings- en passende maatregelen – die op basis van art. 6, lid 1 of lid 2, Habitatrichtlijn worden getroffen – kunnen in een passende beoordeling alleen worden meegenomen als deze maatregelen zijn uitgevoerd. De positieve effecten van deze maatregelen kunnen niet worden toegekend aan een individueel project (maar dragen alleen bij aan de kwaliteit van de staat van instandhouding in een Natura 2000-gebied).

(ii) 
Maatregelen waarmee schadelijke gevolgen van een project worden voorkomen of verminderd (die het Hof ‘beschermingsmaatregelen’ noemt en die in Nederland veelal worden aangeduid met de term ‘mitigerende maatregelen’), mogen wel in de passende beoordeling worden meegenomen, maar dan alleen als de verwachte voordelen vaststaan ten tijde van de passende beoordeling. Over deze voordelen mag ‘wetenschappelijk gezien geen redelijke twijfel’ bestaan.

(iii) 
Toekomstige voordelen van maatregelen mogen niet worden meegenomen in de passende beoordeling als die voordelen nog niet vaststaan.8Gelijk ook HvJ Eu 25 juli 2018, ECLI:EU:C:2018:593.

Nadere definiëring van het project-begrip in de Habitatrichtlijn

Met het PAS-arrest is ook duidelijk geworden dat het Hof van Justitie een ruime uitleg van het ‘project’-begrip in art. 6 Habitatrichtlijn hanteert. Waar voorheen duidelijk was dat voor deze uitleg ‘in ieder geval’ aangesloten kon worden bij de definitie van ‘project’ in de MER-richtlijn, waardoor alleen een fysieke ingreep en/of een verandering van de ‘materiële toestand van plaats’ als project werd beschouwd, maakt het PAS-arrest duidelijk dat iedere activiteit met mogelijk significant negatieve effecten moet worden aangemerkt als een project in de zin van art. 6 Habitatrichtlijn. Dat leidt in de praktijk tot een verruiming van de situaties waarin voor een activiteit met mogelijk significant negatieve effecten een passende beoordeling moet worden verricht. Immers, op grond van art. 2.7, lid 2, Wnb, in combinatie met art. 2.7, lid 3 en art. 2.8, lid 9, Wnb geldt er nu weliswaar een vergunningplicht voor andere handelingen (niet zijnde projecten met mogelijk significant negatieve gevolgen), maar kan deze vergunning op basis van een belangenafweging worden verleend. Tot het PAS-arrest werd aangenomen dat van een andere handeling sprake was als er geen fysieke ingreep werd verricht; het PAS-arrest laat zien dat dit niet langer correct is. Daarmee is het toepassingsbereik van de over het algemeen lichtere vergunningplicht van een andere handeling aanzienlijk beperkt.

Voortzetting bestaand gebruik; nadere precisering
Het PAS-arrest geeft ook een verdere verduidelijking over de vraag wanneer nog sprake is van voortzetting van bestaand gebruik. Dit is in het bijzonder van belang bij activiteiten die zijn gestart voordat het beschermingsregime van de Habitatrichtlijn van kracht werd en nadien zijn voortgezet. Voor deze activiteiten geldt geen vergunningplicht op grond van art. 6, lid 3, Habitatrichtlijn, mits deze activiteiten zijn ‘voortgezet’ nadat het beschermingsregime van de Habitatrichtlijn van kracht is geworden. In het PAS-arrest kwam dit aan bod bij de vraag of het bemesten van gronden, voor zover gestart voorafgaand aan de start van het gebiedsbeschermingsregime van de Habitatrichtlijn, nu vergunningvrij zou kunnen zijn. Het PAS-arrest maakt duidelijk dat dit hoogst waarschijnlijk niet het geval zou kunnen zijn (en de ABRvS bevestigt deze conclusie in de uitspraak van 29 mei jl.). Daarvoor is relevant dat het Hof van Justitie stelt dat voortzetting van het project niet aangenomen kan worden ‘als geen sprake is van continuïteit en volledige overeenstemming, met name wat betreft de plaatsen waar en de voorwaarden waaronder deze activiteit wordt uitgevoerd’. Dat betekent bijvoorbeeld dat het bemesten van gronden op verschillende, telkens wisselende locaties niet kan worden beschouwd als één en hetzelfde project, zodat voor het weiden en/of het bemesten dat gestart is nadat het gebiedsbeschermingsregime van de Habitatrichtlijn van kracht is geworden, alsnog beoordeeld moet worden of deze activiteit onder de Wnb vergunningplichtig is.

Voor een activiteit die kan worden beschouwd als een project dat is gestart voor inwerkingtreding van het gebiedsbeschermingsregime van de Habitatrichtlijn en nadien ongewijzigd is voortgezet, leidt het regime van de Habitatrichtlijn niet tot een directe vergunningplicht. Voor de goede orde zij erop gewezen dat een en ander niet betekent dat tegen een activiteit die reeds plaatsvond voordat het beschermingsregime van de Habitatrichtlijn van kracht werd en nadien is voortgezet in de betekenis die het Hof van Justitie aan dit begrip geeft, niet kan worden opgetreden. De verplichtingen die voortvloeien uit art. 6, lid 2 Habitatrichtlijn – op grond waarvan lidstaten passende maatregelen dienen te treffen om verdere verslechtering en significante verstoring te voorkomen – kunnen ertoe leiden dat deze activiteit wordt beperkt, beëindigd of dat in ieder geval een passende beoordeling wordt verlangd om inzicht te krijgen in de mogelijke gevolgen van deze activiteit voor een Natura 2000-gebied.9Zie in dit kader ook Rb. Oost-Brabant 19 augustus 2019, ECLI:NL:RBOBR:2019:4830 en de in deze uitspraak genoemde (ABRvS- en HvJ-)jurisprudentie.

3. PAS-uitspraken ABRvS10Zie ook R.H.W. Frins, “De PAS-uitspraken van de Raad van State. Van programma op krediet naar programma in diskrediet? (Deel 1)”, TBR 2019/91.
Met het PAS-arrest in de hand fileert de ABRvS in de uitspraken van 29 mei jl. de passende beoordeling die aan het PAS ten grondslag ligt, om middels overzichtelijke en duidelijke uitspraken tot de conclusie te komen dat het PAS op meerdere punten niet voldoet aan de Habitatrichtlijn. De PAS-uitspraken leiden, samengevat, tot de volgende conclusies en aandachtspunten:

Algemene aandachtspunten

(i) De passende beoordeling van het PAS voldoet niet omdat de verwachte voordelen van instandhoudings- en passende maatregelen en autonome ontwikkelingen niet op de juiste wijze in deze passende beoordeling zijn meegenomen. Het PAS-arrest laat immers zien dat deze voordelen niet mogen worden betrokken bij de beoordeling of de negatieve gevolgen van de toedeling van depositieruimte kunnen worden voorkomen of verminderd. Deze maatregelen en autonome ontwikkelingen kunnen daarentegen alleen een rol spelen bij de beoordeling van de staat van instandhouding van de natuurwaarden. In de passende beoordeling van het PAS is deze rol onvoldoende onderkend.

(ii) Verder concludeert de ABRvS dat uit de passende beoordeling van het PAS niet is gebleken dat de verwachte voordelen van de verschillen de soorten maatregelen vaststonden op het moment van vaststelling van het PAS. Dat heeft als gevolg dat de omvang van de depositieruimte waarin het PAS voorziet ten minste gedeeltelijk is gebaseerd op maatregelen waarvan de verwachte voordelen op het moment van vaststelling van het PAS (onvoldoende) vaststonden, waardoor onzeker is of deze depositieruimte kon worden uitgegeven.

(iii) Op basis van deze twee constateringen komt de ABRvS tot de conclusie dat de passende beoordeling van het PAS niet voldoet. Deze conclusie raakt ook de uitzonderingen op de vergunningplicht die in de PAS-regelgeving waren opgenomen. Deze uitzonderingen waren immers, al dan niet gedeeltelijk, gebaseerd op de passende beoordeling van het PAS. Het betreft hier de generieke uitzondering op de vergunningplicht voor activiteiten met een maximale stikstofdepositie lager dan 0,05 mol N/ha/jaar en onder de voor ieder Natura 2000-gebied geldende grenswaarde.11Die, afhankelijk van de beschikbare depositieruimte voor grenswaarden, 1 mol N/ha/jaar dan wel 0,05 mol N/ha/jaar was. Ook bepaalde de regelgeving, met de passende beoordeling van het PAS als onderbouwing, dat bij wegen en vaarwegen de effecten van stikstofdepositie tot maximaal 3 resp. 5 km beoordeeld moesten worden. Daar waar de passende beoordeling van het PAS niet voldoet, ontbreekt ook voldoende onderbouwing voor deze uitzonderingen op de vergunningplicht.

Weiden en bemesten

(i) De ABRvS concludeert dat het weiden van vee onlosmakelijk is verbonden met de exploitatie van een melkveehouderij. Omdat de Habitatrichtlijn verplicht om een project integraal te beoordelen, is het niet mogelijk om een deel van dit project uit te zonderen van de vergunningplicht, zoals met het PAS wel is gedaan. Deze uitzondering op de vergunningplicht is daarmee dus onverbindend, aldus de ABRvS.

(ii) De uitzondering op de vergunningplicht voor het bemesten van gronden heeft onder het PAS betrekking op alle toekomstige bemestingsactiviteiten – vanuit de aanname dat de huidige bemestingsactiviteiten reeds vergunningvrij zijn en nieuwe bemestingsactiviteiten kunnen worden beschouwd als een voortzetting van huidige bemestingsactiviteiten. De toekomstige en de reeds bestaande activiteiten kwalificeren echter niet als één en hetzelfde project. Er is dus, bij toekomstige bemestingsactiviteiten, geen sprake van de voortzetting van hetzelfde project waarvoor reeds toestemming is verleend voordat het gebiedsbeschermingsregime van de Habitatrichtlijn van toepassing werd. Omdat ook niet kan worden uitgesloten dat het bemesten voor geen enkel Natura 2000-gebied significante gevolgen kan hebben, is de uitzondering op de vergunningplicht voor het op of in de bodem brengen van meststoffen eveneens onverbindend.

4. Gevolgen van de PAS-uitspraken voor diverse (toestemmings)besluiten en ontwikkelingen

In de PAS-uitspraken besteedt de ABRvS – gelukkig – ook aandacht voor de gevolgen van deze uitspraken voor diverse situaties waarop in het verleden nog kon worden geleund op het PAS. Hieronder ga ik kort in op de voor de praktijk meest relevante situaties:

(i) Toestemmingsbesluiten (bijv. een Wnb-vergunning of een omgevingsvergunning met verklaring van geen bedenkingen) waarbij ontwikkelingsruimte is toegekend en die onherroepelijk zijn, zijn rechtsgeldig en mogen worden gebruikt. Voor zover deze besluiten nog niet onherroepelijk zijn en er nog een (hoger) beroepsprocedure tegen deze besluiten loopt waarbij door een belanghebbende die zich kan beroepen op de normen uit de Wnb op dit punt gronden zijn aangevoerd, komt het besluit voor vernietiging in aanmerking. Dat is slechts anders indien op basis van een eigen ecologische motivering kan worden getoond dat binnen de kaders van de Wnb toestemming voor de ontwikkeling kan worden verleend (en de betrokken rechtbank of de ABRvS de gelegenheid biedt om deze nieuwe motivering in te dienen c.q. deze motivering betrekt bij de te wijzen uitspraak).

(ii) Situaties die onder het PAS vergunningvrij waren, zijn na de uitspraken van 29 mei jl. niet automatisch uitgezonderd van de vergunningplicht. Het betreft de hiervoor reeds genoemde situaties. Voor deze activiteiten zal moeten worden bezien wat de maximale stikstofdepositie is op de relevante Natura 2000-gebieden en in hoeverre dit leidt tot een vergunningplicht. Daarbij is van belang te realiseren dat zodra sprake is van een toename van stikstofdepositie op een al overbelast en stikstofgevoelig Natura 2000-gebied (dus: bij overschrijding van de kritische depositiewaarde voor dit gebied), een vergunningplicht ontstaat.

(iii) Voor bestemmingsplannen die voor de aanvaardbaarheid van een toename van stikstofdepositie verwijzen naar de passende beoordeling van het PAS, geldt sinds 29 mei jl. het volgende. De uitspraken gaan niet in op de status van onherroepelijke bestemmingsplannen. In beginsel geldt hiervoor m.i. dat deze bestemmingsplannen benut kunnen worden en onaantastbaar zijn, los van de in de jurisprudentie ontwikkelde (beperkte) mogelijkheden om in een procedure tegen een omgevingsvergunning een bestemmingsplan exceptief te toetsen. Voor nog niet onherroepelijke bestemmingsplannen, waartegen in een beroepsprocedure beroepsgronden zijn geformuleerd over effecten op Natura 2000-gebieden c.q. de passende beoordeling van het PAS door een partij die zich kan beroepen op de normen uit de Wnb, geldt dat deze zullen worden vernietigd. Doch ook hier bestaat de gelegenheid om met een eigen ecologische beoordeling, al dan niet aangevuld met een ADC-toets, een nieuwe ecologische motivering aan het bestemmingsplan ten grondslag te leggen (voor zover daartoe nog gelegenheid wordt geboden door de ABRvS). Bedacht dient echter wel te worden dat het verrichten van een eigen passende beoordeling voor een bestemmingsplan dat eerder leunde op het PAS, op grond van art. 7.2a, lid 1, Wm ook de verplichting ontstaat om een plan-MER te maken. Het ontbreken van een plan-MER is niet een gebrek dat nog in de fase van een beroepsprocedure kan worden hersteld. Ontwerpbestemmingsplannen en/of nieuwe bestemmingsplannen kunnen uiteraard niet worden gebaseerd op de passende beoordeling van het PAS. Hiervoor zal – zoals gebruikelijk voordat het PAS was vastgesteld – een eigen ecologische beoordeling moeten worden verricht.

(iv) Voor wat betreft de wijze waarop op verzoeken om handhaving zou kunnen worden gereageerd, wijs ik op het volgende. De weiden- en bemesten-uitspraak maakt duidelijk dat de ABRvS het redelijk vindt dat er niet direct na 29 mei 2019 tot handhaving wordt overgegaan in situaties die op basis van het PAS vrijgesteld waren van de vergunningplicht maar waarbij in het verleden reeds een verzoek tot handhaving is ingediend. De ABRvS stelt dat pas handhavend mag worden opgetreden indien eerst aan de ‘overtreder’ actief de gelegenheid is geboden om een vergunning aan te vragen, waarbij een (minimale) termijn van drie maanden redelijk wordt geacht en waarbij het bestuursorgaan tevens moet aangeven welke gegevens de bedrijven bij de aanvraag om vergunning moeten overleggen. Zodra een ontvankelijke aanvraag is ingediend kan het betrokken bestuursorgaan in al lopende handhavingsprocedures beoordelen of sprake is van een concreet zicht op legalisatie. Als, nadat daartoe voldoende gelegenheid is geboden, nog steeds geen ontvankelijke aanvraag is ingediend, zou handhaving wellicht aan de orde kunnen komen. Hoewel deze door de ABRvS geformuleerde redelijke handelswijze betrekking heeft op situaties ten aanzien van het weiden en bemesten, komt het mij voor dat deze handelswijze ook redelijk is bij andere situaties waarvoor met het PAS een uitzondering op de vergunningplicht gold (zoals situaties met stikstofdepositie onder de 0,05 mol/ha/jaar of onder de geldende grenswaarde).

5. Oplossingen; blik naar de toekomst12Zie ook J. Zijlmans, A. Freriks & N. Jeurink, ‘PAS is passé: gaat Nederland weer op slot?’, Tijdschrift Natuurbeschermingsrecht 2019/146; S.D.P. Kole, ‘Het PAS: nu echt een gepasseerd station’, Gst. 2019/103.
Met het vervallen van het PAS zijn er grosso modo de volgende oplossingen om een ontwikkeling met stikstofdepositie op een stikstofgevoelige en al overbelast Natura 2000-gebied toelaatbaar te achten: (i) via interne saldering; (ii) op basis van een ecologische onderbouwing; (iii) al dan niet aangevuld met externe saldering of andere mitigerende maatregelen dan wel (iv) op basis van een ADC-toets. Al deze opties kennen hun beperkingen en (juridische) randvoorwaarden. De tijd zal het leren of er ook een PAS-2 komt om op landelijk of provinciaal niveau een meer generieke oplossing voor de stikstofproblematiek te bieden.13Zo is ook wel geopperd om een PAS te voorzien van een ADC-toets. Zie o.a. R.H.W. Frins, ‘De ADC-toets als reddingsvest voor het PAS?’, TBR 2018/119.Vooralsnog is de praktijk dat bestuursorganen op alle bestuurlijke niveaus huiverig zijn om medewerking te verlenen aan ontwikkelingen die leiden tot stikstofdepositie op voor stikstofgevoelige en overbelaste Natura 2000-gebieden. Daarmee is er in ieder geval tijdelijk een halt gekomen aan nieuwe initiatieven; iets wat in veel sectoren nu al gevoeld wordt. De PAS-uitspraken hebben verder bestuurlijk geleid tot allerlei initiatieven die weliswaar zijn opgestart maar die vooralsnog nog niet hebben geleid tot daadwerkelijke oplossingen voor de korte en langere termijn. Ik noem hier de instelling van het Adviescollege Stikstofproblematiek,14Brief van de Minister van LNV aan de Tweede Kamer d.d. 12 juli 2019, Kamerstukken II 2018/19, 32 670, nr. 164. diverse brieven van de Minister van LNV alsmede de publicatie van een handreiking15https://www.woningmarktbeleid.nl/documenten/publicaties/2019/07/02/stikstof-natura-2000 waarin specifiek voor woningbouwontwikkelingen handvatten worden geboden.16Zie o.a. de brief van de Minister van LNV aan de Tweede Kamer d.d. 27 juni 2019, Kamerstukken II 2018/19, 32 670, nr. 163, en de brief van de Minister van LNV aan de Tweede Kamer d.d. 11 juni 2019, Kamerstukken II 2018/19, 32 670, nr. 147. De brieven van de Minister maken duidelijk dat de bron- en herstelmaatregelen die met het PAS waren voorzien, nog steeds getroffen zullen worden, en dat er nieuwe bronmaatregelen zullen worden gezocht. Dat lijkt me ook niet meer dan terecht. Ook blijkt uit deze brieven dat er beleidslijnen worden ontwikkeld voor de ADC-toets en voor externe saldering.

Logischerwijs hebben de PAS-uitspraken tot gevolg gehad dat er veel besluiten – waaronder bestemmingsplannen en tracébesluiten – zijn vernietigd door rechtbanken en ABRvS. Schaars zijn de uitspraken waarin een ontwikkeling die leidt tot stikstofdepositie op overbelaste, stikstofgevoelige habitattypen nog wordt toegestaan.17Zie voor alle relevante ontwikkelingen bij de ABRvS https://www.raadvanstate.nl/programma-aanpak/. Ik wijs in dit kader in het bijzonder op de uitspraak van 24 juli 2019 over het bestemmingsplan Kempenbaan-West, waarin – ter voorkoming van een vernietiging, en met succes – een ADC-toets was verricht voor de infrastructurele voorzieningen waarin het bestemmingsplan voorzag.18ABRvS 24 juli 2019, ECLI:NL:RVS:2019:2560.Ook relevant om hier te melden is de uitspraak van de Rechtbank Oost-Brabant d.d. 19 augustus 2019 waarin uiteengezet wordt dat, en onder welke voorwaarden, de stikstofproblematiek die zich nu voordoet bij veel Natura 2000-gebieden, voor het bevoegd gezag aanleiding kan zijn om – ook bij een onherroepelijke Wnb-vergunning – na te gaan of intrekking of wijziging van een vergunning aan de orde is.19Rb. Oost-Brabant 19 augustus 2019, ECLI:NL:RBOBR:2019:4830. De grondslag voor zo’n intrekkings- of wijzigingsbesluit zou dan liggen in art. 5.4, lid 2, Wnb op grond waarvan een verplichting tot intrekking of wijziging bestaat als dit geboden is op grond van art. 6, lid 2, Habitatrichtlijn – en dus ter uitvoering van de verplichting om passende maatregelen te treffen ter voorkoming van verdere verslechtering of significante verstoring van Natura 2000-gebieden.

6. Ter afsluiting; andere relevante ontwikkelingen
Ter afsluiting van deze bijdrage wijs ik erop dat er uiteraard ook buiten de PAS-problematiek een (beperkt) aantal andere interessante uitspraken is verschenen in de periode maart 2018-maart 2019. Ik wijs in dit kader op de uitspraak van de ABRvS van 18 juli 2018 over het Tracébesluit voor de Blankenburgverbinding,20ABRvS 18 juli 2018, ECLI:NL:RVS:2018:2454.waarin met succes een ADC-toets werd doorlopen. Relevant in dit kader is ook de uitspraak van 11 juli 2018,21ABRvS 11 juli 2018, ECLI:NL:RVS:2018:2339. waarin de ABRvS de aanleg van een (werk)eiland met luwte – als onderdeel van de realisatie van een windpark – beschouwt als een mitigerende maatregel; een conclusie waarbij nog geen rekening is gehouden met het arrest van het Hof van Justitie van 28 juli 2018 waarin het Hof overwoog dat de aanleg van een foerageergebied niet als mitigerende maatregel kan worden beschouwd als de voordelen van deze voorziening niet zeker zijn,22HvJ EU 28 juli 2018, ECLI:EU:C:2018:593. een aspect dat weer terug komt in het PAS-arrest en de PAS-uitspraken. Ik wijs in dit kader ook nog op de publicatie van een nieuwe versie van het document “Beheer van Natura 2000-gebieden – De bepalingen van art. 6 van het Habitatrichtlijn” van de Europese Commissie, waarin handvatten worden gegeven die bij de uitleg en toepassing van art. 6 behulpzaam kunnen zijn.23D.d. 25 januari 2019, Pb EU 2019/C33/01. Ten slotte is het het vermelden waard dat begin 2019 het Aanvullingsbesluit Natuur ter consultatie is voorgelegd.24ie https://www.internetconsultatie.nl/aanvullingsbesluitnatuur. Met dit besluit wordt de natuurbescherming onder het Omgevingsrecht materieel geregeld.

De komende periode zal de stikstofproblematiek de inhoud van het natuurbeschermingsrecht in belangrijke mate domineren. Het is voor de praktijk te hopen dat er snel werkbare oplossingen worden ontwikkeld waarbij een goede balans wordt gevonden tussen economisch wenselijke en/of noodzakelijke ontwikkelingen enerzijds en de bescherming van Natura 2000-gebieden anderzijds. Een voortdurend proces is uiteraard ook het traject van de Omgevingswet en de wijze waarop de natuurbescherming onder deze wet vorm gegeven wordt. Ook daarover verwacht ik de komende periode meer duidelijkheid.


Gerelateerd

Relativiteit bij het MER: deelaspecten van het milieuonderzoek
Erwin schreef een noot onder ABRvS 18 maar 2020, ECLI:NL:RVS:2020:801 in M en R 2020/49….
Aanleg rieteilanden en rietkraag is een beschermingsmaatregel waarmee in de passende beoordeling rekening mag worden gehouden
Marieke schreef een noot onder ABRvS 24 december 2019, ECLI:NL:RVS:2019:4360 in M en R 2020/10…
Omvang van Europese onderzoeksverplichtingen naar milieueffecten voor het verlengen van de termijn van elektriciteitsproductie door twee Belgische kerncentrales
Erwin Noordover schreef een annotatie bij HvJ EU 29 juli 2019, C-411/17, ECLI:EU:C:2019:622 (Inter-Environnement Wallonie…
Fiets weg? Ook dat is bestuursrechtelijke handhaving
Fleur schreef een noot onder ABRvS 11 december 2019, ECLI:NL:RVS:2019:4152 in OGR-updates. 1. In de…
Grote kamer en staatsraad advocaat-generaal kunnen Rechtbank Gelderland onvoldoende overtuigen?
Fleur schreef een noot onder Rb. Gelderland 7 november 2019, ECLI:NL:RBGEL:2019:5015 in OGR-updates.  1. Op…
Programma Aanpak Stikstof; Uitzondering vergunningplicht weiden van vee/bemesten van gronden
Marieke schreef een noot onder ABRvS 29 mei 2019, ECLI:NL:RVS:2019:1604 in M en R 2019/83…
De ADC-toets centraal
Derek schreef een noot bij ABRvS 24 juli 2019, ECLI:NL:RVS:2019:2560 in JM 2019/156, afl. 11,…
Eisen passende beoordeling voor een programma (PAS).
Marieke schreef een noot onder ABRvS 29 mei 2019, ECLI:NL:RVS:2019:1603 in M en R 2019/68…
Vervallen aanhaakverplichting natuurtoestemming bij omgevingsvergunning door intrekking onderdeel natuur.
Marieke schreef een noot onder ABRvS 13 maart 2019, ECLI:NL:RVS:2019:803 in M en R 2019/57…
Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2019 – Soortenbescherming (deel 2)
Marieke en Fleur schreven een kroniek over de ontwikkelingen van het natuurbeschermingsrecht inzake soortenbescherming in…
Verschillende wijzen van rechterlijke omgang met het PAS-arrest
Marieke schreef een noot bij Rb. Midden-Nederland 29 november 2018, ECLI:NL:RBMNE:2018:5823 in M en R…
Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2019 – Gebiedsbescherming (deel 1)
Marieke en Fleur schreven een kroniek over de ontwikkelingen van het natuurbeschermingsrecht in 2019 in…
Prejudiciële vragen Habitatrichtlijn; hoe om te gaan met natuurwaarden waarvoor een gebied niet is aangewezen
Marieke schreef een noot bij HvJ EU 7 november 2018, ECLI:EU:C:2018:883 in 1. Dit arrest,…
Het PAS-arrest; en nu?
Marieke schreef een artikel in M en R 2019/18 over de gevolgen van het PAS-arrest….
Windpark Delfzijl Zuid Uitbreiding: sfeerwoningen aangemerkt als gevoelige objecten.
D. Sietses & D.E.C. Garcea schreven een noot bij ABRvS 19 december 2018,  ECLI:NL:RVS:2018:4180 in…
Gevolgen PAS-uitspraak voor passende beoordelingen: wanneer met welke maatregelen rekening te houden
Erwin Noordover schreef een noot bij ABRvS 29 mei 2019, ECLI:NL:RVS:2019:1603 in OGR 2019.  1. De…
Welke gegevens moeten ter inzage worden gelegd? ADC-toets Wnb
Marieke schreef een noot bij ABRvS 18 juli 2018, ECLI:NL:RVS:2018:2454 in M en R 2018/124. …
Besluitbegrip. Besluit tot goedkeuring van een faunabeheerplan. Vaststelling faunabeheerplan.
M. Bauman, D. Sietses & J.V. van Ophen schreven een noot onder ABRvS 20 maart…
Lucht boven Natura 2000-gebied onderdeel van het gebied?
Marieke scheef een noot bij Rb. Den Haag 7 maart 2018, ECLI:NL:RBDHA:2018:2665 in M en…
Heldere contouren – vereisten aan onderzoek Dienstenrichtlijn worden duidelijk
Iris Kieft schreef een noot onder ABRvS 19 december 2018 ECLI:NL:RVS:2018:4195 en ECLI:NL:RVS:2018:4196 in Annotaties…
Schorsing vergunningen gebaseerd op het PAS
Marieke schreef een noot bij ABRvS 9 maart 2018, ECLI:NL:RVS:2018:795 in M en R 2018/61. …
Bestemmingsplanregeling; verzekeren dat een passende beoordeling niet is vereist
Marieke scheef een noot bij ABRvS 20 december 2017, ECLI:NL:RVS:2017:3530 in M en R 2018/42. …
Het verschil tussen ‘mitigerende’ en ‘compenserende’ maatregelen
Marieke schreef een noot bij HvJ EU 25 juli 2018, ECLI:EU:C:2018:593 in M en R…
Amsterdams vestigingsverbod toeristenwinkels overleeft hoger beroep, maar Amsterdam Cheese Company mag toch open blijven
Het Amsterdamse vestigingsverbod voor toeristenwinkels overleeft hoger beroep, maar de Amsterdam Cheese Company mag van…
Randvoorwaarden PAS – arrest HvJ
Met het arrest van het Hof van Justitie van 7 november 2018 (over de Programmatische…
Randvoorwaarden voor verkleining van een reeds aangewezen Natura 2000-gebied
Marieke schreef een noot bij HvJ EU 19 oktober 2017, ECLI:EU:C:2017:774 (Vereniging Hoekschewaards Landschap) in…
Afdeling laat zich weer uit over Dienstenrichtlijn in relatie tot bestemmingsplan
Iris Kieft schreef een noot onder ABRvS 24 oktober 2018, ECLI:NL:RVS:2018:3471 in Annotaties OGR 2018-0228….
Prejudiciële vragen PAS: conclusie van de A-G
Marieke schreef een noot bij HvJ EU (A-G) 22 juli 2018, ECLI:EU:C:2018:622 in M en…
Windpark De Drentse Monden en Oostermoer: Ontvankelijkheid, participatie, draagvlak.
D. Sietses & H.D. Tolsma schreven een noot bij ABRvS 21 februari 2018, ECLI:NL:RVS:2018:616 in…
Omgevingsrechtelijke besluitvorming voor zonneparken: een overzicht
In Bouwrecht 2018/77 gingen Erwin Noordover en Neeltje Walgemoed in op de omgevingsrechtelijke besluitvorming voor…
Actualiteiten Natuurbeschermingsrecht 2018
Marieke schreef een artikel over hetgeen zij besprak tijdens haar presentatie op de Actualiteitendag van…
Kroniek Natuurbeschermingsrecht – Gebiedsbescherming (deel 2)
In de jaarlijks terugkerende kroniek Natuurbeschermingsrecht schreven Fleur Onrust en Marieke Kaajan in BR 2018/62…
Kroniek Natuurbeschermingsrecht – Soortenbescherming (deel 1)
In de jaarlijks terugkerende kroniek Natuurbeschermingsrecht schreven Fleur Onrust en Marieke Kaajan in BR 2018/49…
Alternatieve locaties in een milieueffectrapport
Erwin Noordover schreef een noot onder ABRvS 2 mei 2018, ECLI:NL:RVS:2018:1436, in BR 2018/59 over…
Belanghebbendheid bij een ontheffing voor een windpark
Erwin Noordover en Neeltje Walgemoed schreven een noot onder ABRvS 24 januari 2018, ECLI:NL:RVS:2018:168, BR…
Schadevergoeding. Gevraagde schadevergoeding doorslaggevend voor bevoegdheid bestuursrechter. Rechtsmachtverdeling.
D. Sietses, K.J. de Graaf & A.T. Marseille schreven een noot bij ABRvS 2 augustus…
Prejudiciële vragen PAS: en nu?
Op 17 mei jl. deed de ABRvS twee (tussen)uitspraken over de Programmatische Aanpak Stikstof. In…
Kroniek Natuurbeschermingsrecht – Soortenbescherming (deel 1)
In de jaarlijks terugkerende kroniek Natuurbeschermingsrecht schreven Fleur Onrust en Marieke Kaajan in BR 2017/53…
Natuurbescherming onder de Omgevingswet: eenvoudig en beter?
In MenR 2017/45 ging Marieke Kaajan in op de consultatieversie van de Aanvullingswet Natuur in…
Kroniek Natuurbeschermingsrecht – Gebiedsbescherming (deel 2)
Deel 2 van de jaarlijks terugkerende kroniek Natuurbeschermingsrecht, geschreven door Marieke Kaajan en Fleur Onrust,…
Actualiteiten natuurbeschermingsrecht 2017
In MenR 2017/78 werd, naar aanleiding van de Actualiteitendag van de Vereniging van Milieurecht, het…
Programmatische Aanpak Stikstof; prejudiciële vragen weiden en bemesten
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 17 mei 2017, ECLI:NL:RVS:2017:1260 in MenR 2017/85. 1….
Programmatische Aanpak Stikstof; prejudiciële vragen (algemeen)
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 17 mei 2017, ECLI:NL:RVS:2017:1259 in MenR 2017/84. 1….
Relatie tussen luchthavenbesluit en Wet natuurbescherming
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 18 januari 2017, ECLI:NL:RVS:2017:129 in MenR 2017/53. 1….
Overgangsrecht Programmatische Aanpak Stikstof
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 14 december 2016, ECLI:NL:RVS:2016:3327 en 28 december 2016,…
Artikel 8:22 Awb: schakel tussen de curator en de bestuursrechtelijke beroepsprocedure
Erwin Noordover en Tom Barkhuysen schreven ‘Artikel 8:22 Awb: schakel tussen de curator en de…
Passende beoordeling en rol van PAS-maatregelen
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 24-02-2016, ECLI:NL:RVS:2016:497 in M en R 2016/68. Noot 1. Hoewel juridisch…
Stikstofbeoordeling bij plannen; mitigerende maatregelen in planvoorschriften verzekeren
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 20-04-2016, ECLI:NL:RVS:2016:1072 in M en R 2016/98. Noot 1. Deze twee met…
Omvang motiveringsplicht bij toename stikstofdepositie
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 30-03-2016, ECLI:NL:RVS:2016:866 in M en R 2016/82. Noot 1. ABRvS 23…
Passende beoordeling bij kleine toename stikstofdepositie; geen cumulatie met nog niet vastgesteld uitwerkingsplan
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 08-06-2016, ECLI:NL:RVS:2016:1612 in M en R 2016/112 Noot 1. Deze uitspraak –…
Gebruikmaken van een eerdere passende beoordeling
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 22‑06‑2016, ECLI:NL:RVS:2016:1745  in M en R 2016/115. Noot 1. Art. 19j, lid…
Stikstofregeling in bestemmingsplan
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 1 juli 2016, ECLI:NL:RVS:2016:1515 in M en R…
Beperkte beroepsmogelijkheden tegen beheerplan; relatie met bestaand gebruik
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 20 juli 2016, ECLI:NL:RVS:2016:2041 in M en R…
Verschil tussen instandhoudingsmaatregelen, preventieve en compenserende maatregelen
Marieke Kaajan schreef een noot onder HvJ EU 21-07-2016, ECLI:EU:C:2016:583 in M en R 2016/131. Noot 1….
Natuurbeschermingsrecht in vogelvlucht; Actualiteiten en vragen uit de praktijk
Marieke Kaajan schreef in M en R 2016/73 het artikel: Natuurbeschermingsrecht in vogelvlucht; Actualiteiten en vragen…
Meldingsbevestiging PAS is geen besluit
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 02‑11‑2016, ECLI:NL:RVS:2016:2903 in M en R 2017/22. Noot 1. Met deze uitspraak…
Kroniek Natuurbeschermingsrecht en Ffw 2016 (deel 2)
Kroniek Natuurbeschermingsrecht en Ffw 2016 (deel 2) F. Onrust en M.M. Kaajan[1]     Inleiding…
Windturbines en ecologie: soortenbescherming (II)
Erwin Noordover en Neeltje Walgemoed schreven ‘Windturbines en ecologie: soortenbescherming (ii)’, Nederlands Tijdschrift voor Energierecht,…
Kroniek Natuurbeschermingsrecht en Ffw 2016 (deel 1)
Verschenen in: BR 2016/50 Inleiding Een jaar verstreken; tijd dus voor een overzicht van de…
De Wet natuurbescherming: soortenbescherming
In Journaal Flora en fauna verscheen het artikel van Fleur Onrust en Luuk Boerema over…
De reikwijdte en rechtsgrondslag van nadeelcompensatie in het omgevingsrecht.
Derek Sietses schreef in TBR 2016/34, afl. 3 het verslag van de jaarvergadering van Vereniging…
Windturbines en Ecologie: Gebiedsbescherming (I)
Erwin Noordover schreef ‘Windturbines en Ecologie: Gebiedsbescherming’, Nederlands Tijdschrift voor Energierecht, 2016, nr. 1.
Een nieuwe Beleidslijn Tijdelijke Natuur
Op 10 september 2015 is de Beleidslijn Tijdelijke Natuur in de Staatscourant gepubliceerd.[1] De beleidslijn heeft…
Standaard voorschriften Nbw-vergunning vernietigd
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 23-12-2015, ECLI:NL:RVS:2015:3980. Noot 1. De spoorlijn Budel-Weert levert…
Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2015 – deel 2 Soortenbescherming
Fleur Onrust en Marieke Kaajan schreven de Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2015 – deel 2 inzake soortenbescherming….
Cumulatie met uitwerkingsplan verplicht?
Marieke Kaajan schreef een noot bij Vz. ABRvS 12-11-2015, ECLI:NL:RVS:2015:3575. Noot 1. Op grond van art. 19f,…
PAS: vragen uit de praktijk
De inwerkingtreding van het Programma Aanpak Stikstof heeft geleid tot vele vragen in de praktijk….
Inspanningsverplichting in projectontwikkelingsovereenkomst: gemeenten zijn aansprakelijk te houden voor een tekortschieten in hun inspanningen
Erwin Noordover en Laurens Westendorp schreven ‘Inspanningsverplichting in projectontwikkelingsovereenkomst: gemeenten zijn aansprakelijk te houden voor…
Nieuw leefgebied binnen N2000-gebied = mitigatie
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 14-10-2015, ECLI:NL:RVS:2015:3194. Noot 1. Met het arrest Briels…
Aanvaardbare wijzigingsbevoegdheid onder de voorwaarde dat significante effecten zijn uitgesloten
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 16-09-2015, ECLI:NL:RVS:2015:2891. Noot 1. Al eerder heb ik…
Referentiesituatie bij plannen indien bebouwing teniet is gegaan
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 19-08-2015, ECLI:NL:RVS:2015:2639. Noot 1. Een van de aspecten…
Toetsing van plannen aan de Nbw
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 05-08-2015, ECLI:NL:RVS:2015:2471. Noot 1. Het is een terugkerend…
Nbw-toestemming zonder ADC-toets; feit of fictie?
Het arrest Briels heeft geleid tot een stroom aan jurisprudentie waarmee het verschil tussen compensatie…
Bevoegd gezag Nbw-vergunning sinds 1 juli 2015
Marieke Kaajan schreef een nooit onder ABRvS 29-07-2015, ECLI:NL:RVS:2015:2406. Noot 1. Geeft een verleende Nbw-vergunning onverkort…
Kroniek Nbw en Ffw 2015 (deel 1)
De Nbw is geen rustig bezit. Het afgelopen jaar verscheen er weer veel jurisprudentie en…
Bestemmingsplannen en stikstof
Kunnen bestemmingsplannen profiteren van het programma aanpak stikstof (PAS)? Lees een instructief en praktisch artikel…
Beperkte toepassing art. 19kd Nbw bij plannen
Marieke Kaajan schreef een noot bij ABRvS 1 april 2015 (ECLI:NL:RVS:2015:999 en 1010) over art….
Vergunningplicht beweiden en uitrijden van mest
Een Nbw-vergunning is ook nodig voor het beweiden van koeien en het uitrijden van mest….
Flora en faunawet ontheffing en zelf in de zaak voorzien
In AB 2015/164 verscheen een annotatie van Annemarie Drahmann (Stibbe) en Fleur Onrust (ENVIR Advocaten)…
Mitigatie en compensatie (part 2)
Marieke Kaajan schreef de volgende noot bij ABRvS 11 maart 2015 (ECLI:NL:RVS:2015:706, inz. Buitenring Parkstad…
Op feitelijke situatie is Nbw niet van toepassing
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 08-07-2015, ECLI:NL:RVS:2015:2155. Noot 1. Deze uitspraak is een…
Criteria voor voorlopige aanwijzing Natura 2000-gebied
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 01-07-2015, ECLI:NL:RVS:2015:2041 Noot 1. Het komt al niet…
Vergunningvrij bestaand gebruik Nbw
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 24-06-2015, ECLI:NL:RVS:2015:1946 Noot 1. Deze uitspraak is een weinig voorkomend…
Baat het niet, dan schaadt het (mogelijk) wel
Erwin Noordover schreef ‘Baat het niet, dan schaadt het (mogelijk) wel’, Bb 23 juni 2015/nr….
Van EHS tot NNN en de doorwerking in bestemmingsplannen
Fleur Onrust schreef in het digitale magazine Natuur in de Gemeente een column over de EHS…
De programmatische aanpak stikstof: komt de PAS van pas?
D. Sietses & A. Drahmann schreven een artikel in BR 2015/48, afl. 6 over de…
Voortoets of passende beoordeling?
Geen passende beoordeling? Dan ook vaak geen plan-merplicht. Toch is een voortoets vaak niet voldoende….
Beperkt beroep beheerplan Nbw
Marieke Kaajan schreef in Milieu en Recht 2015/21 de volgende noot onder ABRvS 24 september…
Foerageergebied buiten Natura 2000-gebied: mititgatie
Een van de eerste zaken na het arrest Briels waaruit blijkt wanneer sprake is van…
Mitigatie en compensatie; toepassing arrest Briels
Het arrest Briels leidt tot veel discussie over het verschil tussen mitigatie en compensatie. Marieke…
ORNIS-criterium ook bij Habitatrichtlijnsoorten
En de ontwikkeling van windturbines betreft een dwingende reden van groot openbaar belang. Zie de…
De reikwijdte van de bestuursrechtelijke schadeverzoekschriftprocedure
K.J. de Graaf, A.T. Marseille & D. Sietses schreven een artikel in O&A 2015/3, afl….
Elektrovisserij leidt tot overtreding Ffw
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 19 november 2014, nr. 201404288 inzake de overtreding van…
Revisie- of veranderingsvergunning?
Marieke Kaajan beschreef wanneer een revisievergunning kan worden verlangd. In Niewsbrief StAB 2015-1 verscheen een…
Jaaroverzicht jurisprudentie flora en faunawet 2014 JFF
In dit jurisprudentie overzicht behandelen Fleur Onrust en A. Drahmann de jurisprudentie Ffw van de…
De curator als overtreder
Erwin Noordover schreef ‘De curator als overtreder’ in Tijdschrift voor Insolventierecht, 2015/12. Een failliet bedrijf…
Commentaar op Afdeling 7.2 Awb
In de Module bestuursrecht van Kluwer staat artikelgewijs commentaar op de Algemene wet bestuursrecht (Awb)….
Andere definitie Nbw-bestaand gebruik bij bestemmingsplan
In deze noot van Marieke Kaajan wordt de definitie van bestaand gebruik in de zin…
Honden aanlijnen en stikstofdepositie; geen mitigatie
Een aanlijn- en opruimplicht bij honden; is dat een mitigerende maatregel? In MenR 2015/6 schreef…
Commentaar op artikel 7:2 Awb
In de Module bestuursrecht van Kluwer staat artikelgewijs commentaar op de Algemene wet bestuursrecht (Awb)….
Commentaar op artikel 7:1a Awb
In de Module bestuursrecht van Kluwer staat artikelgewijs commentaar op de Algemene wet bestuursrecht (Awb)….
Bestemmingsplan en Flora en faunawet (BR 2014/136)
Fleur Onrust schreef in BR 2014/136. Essentie uitspraak: De vragen of voor de uitvoering van het bestemmingsplan…
Kwaliteit van de deskundigenrapporten bij ontheffing Ffw
Fleur Onrust schreef samen met A. Drahmann in Bouwrecht over de kwaliteit van deskundigenrapporten die…
Planvoorschriften en Natuurbeschermingswet
Deze annotatie van Marieke Kaajan en Marcel Soppe in MenR 2014/143 gaat in op de mogelijke…
Bestaand gebruik volgt ook uit melding Besluit Melkveehouderij
Uit een melding op grond van het Besluit Melkveehouderij kan ook de omvang van (vergund)…
Belang van de ‘Soortenstandaard’ bij de verlening ontheffing Ffw
Fleur Onrust schreef samen met A. Drahmann in Br over de uitspraak van de Rechtbank…
Bescherming van natuur in de Omgevingswet
In het Themanummer Omgevingswet van Milieu en Recht (2014/8) schreef Marieke Kaajan een artikel over de mate…
Titel 8.4 Awb: verdwenen, gebleven en nieuwe problemen
Deze bijdrage van K.J. de Graaf, A.T. Marseille & D. Sietses maakt deel uit van…
De positie van deskundigen bij beslissingen over kunstsubsidies
Fleur Onrust schreef “De positie van deskundigen bij beslissingen over kunstsubsidies”, in “Gepaste afstand, de…
Tailormade regelgeving voor windturbineparken op de Noordzee
Erwin Noordover en Annemarie Drahmann schreven ‘Tailormade regelgeving voor windturbineparken op de Noordzee’, TO oktober…
Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2014
Marieke Kaajan schreef de “Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2014”, BR 2014/75. Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2014 1.Inleiding Er is weer een…
Project of andere handeling?
Laagvliegen boven en nabij Natura 2000-gebieden, en het landen op onverharde delen van deze gebieden…
Besluit kostenverhaal bestuursdwang gericht aan curator
Fleur Onrust schreef in JM 2014/111 over een besluit kostenverhaal bestuursdwang gericht aan de curator. In de…
Flora en faunawet en dwingende redenen
Fleur Onrust schreef samen met A. Drahmann het artikel, “Dwingende redenen van groot openbaar belang…
Effectbeoordeling Duitse Natura 2000-gebieden
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 16 april 2014, ECLI-nr: NL:RVS:2014:1312 inz. De beoordeling van…
Aanleggen nieuw habitattype is compensatie
Marieke Kaajan schreef een noot over de uitleg van het verschil tussen mitigatie en compensatie. In…
Externe saldering en directe samenhang – Natuurbeschermingswet
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 9 april 2014, ECLI:NL:RVS:2014:1207 inz. Externe saldering en…
Bestaand gebruik – Natuurbeschermingswet
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 19 februari 2014, ECLI:NL:RVS:2014:537 inz. Bestaand gebruik Nbw,…
Salderen met bestaande rechten – Natuurbeschermingswet
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 12 februari 2014, ECLI:NL:RVS:2014:446 inz. Salderen met bestaande rechten die…
Effecten op buitenlandse Natura 2000-gebieden en bestaande rechten
Marieke Kaajan en Erwin Noordover schreven een noot onder ABRvS 5 februari 2014, ECLI:NL:RVS:2014:285 inz….
Spoedeisende bestuursdwang, handhaving, bluswater, kostenverhaal, overtreder
Fleur Onrust schreef samen met C.N.J. Kortmann, noot onder ABRvS 22 januari 2014, ECLI:NL:RVS:2014:90,  JM 2014/34….
Highlights en actualiteiten van het natuurbeschermingsrecht
Marieke Kaajan schreeft “Highlights en actualiteiten van het natuurbeschermingsrecht”, Nieuwsbrief StAB 2014/1, p. 7-15. Zie het gehele…
Windparken en leefomgeving
Marieke Kaajan en Erwin Noordover schreven samen “Windparken en leefomgeving: een toelichting op enkele angels uit…
Dwangsom en Flora en faunawet
Fleur Onrust schreef samen met A. Drahmann een noot onder ABRvS 25 september 2013, ECLI:NL:RVS:2013:1247, BR 2014/9….
Wijziging Nbw-vergunning na de referentiedatum
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 13 november 2013, ECLI:NL:RVS:2013:1891, BR 2014/20. 1. Met deze uitspraak…
Flora en faunawet, tijdelijke verstoring vaste rust- en verblijfplaats
Fleur Onrust schreef samen met A. Drahmann een noot onder ABRvS 13 november 2013, ECLI:NL:RVS:2013:1925, BR 2014/8….
Salderen van deposities via een depositiebank
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 13 november 2013, ECLI:NL:RVS:2013:1931 inz. Salderen van deposities via een depositiebank,…
Passende beoordeling niet verplicht ondanks inhoudelijke ecologische voortoets
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 16 oktober 2013, ECLI:NL:RVS:2013:1573, MenR 2014/57. (1) Deze uitspraak is,…
Flora en faunawet (Ffw) verklaring van geen bedenkingen
Fleur Onrust schreef met A. Drahmann een noot onder de uitspraak Rb Utrecht 6 september 2012,…
Omgevingswet en belanghebbendheid
Fleur Onrust schreef de Doorgeefcolumn “Omgevingswet en belanghebbendheid; alles bij het oude?” De column is te…
Effectbeoordeling stikstofdepositie
Lees hier de noot die Marieke Kaajan schreef onder ABRvS 1 augustus 2013, ECLI:NL:RVS:2013:BZ9099 inz. Effectbeoordeling stikstofdepositie Nbw,…
Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2013
Marieke Kaajan schreef de “Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2013”, BR 2013/99. Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2013 1.Inleiding Net als in…
Flora en faunawet en verklaring van geen bedenkingen
Fleur Onrust schreef samen met A. Drahmann een noot onder ABRvS 26 juni 2013, ECLI:NL:RVS:2013:57, inz….
Kostenverhaal bestuursdwang en verontreinigd bluswater
Fleur Onrust schreef samen met C.N.J. Kortmann en P. Jong een noot onder Rb Noord-Nederland 9…
Bestaand gebruik in de Natuurbeschermingswet
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 3 juli 2013, ECLI:NL:RVS:2013:107 inz. Bestaand gebruik zoals gedefinieerd in…
De beoordeling van effecten op buitenlandse Natura 2000-gebieden
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 26 juni 2013, ECLI:NL:RVS:2013:3 inz. De beoordeling van effecten…
Stikstofverordening Noord-Brabant
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 19 juni 2013, ECLI:NL:RVS:2013:CA3654 inz. de Stikstofverordening Noord-Brabant, MenR…
Gaan de wieken sneller draaien met de Structuurvisie wind op land?
In Bouwrecht 2013/89 gingen Erwin Noordover en Aaldert ten Veen in op de Rijksstructuurvisie wind…
Stikstofbeleid Provincie Overijssel – Natuurbeschermingswet
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 22 mei 2013, ECLI:NL:RVS:2013:CA0687 inz. het “Beleidskader Natura 2000…
Ontwikkelingsruimte met de PAS, of toch niet?
Marieke Kaajan schreef het artikel “Ontwikkelingsruimte met de PAS, of toch niet?”, Agr.r. 2013 (afl. 3),…
Definitie project in de Natuurbeschermingswet
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 3 april 2013, ECLI:NL:RVS:2013:BZ7579 over de: Definitie project Nbw, StAB 2013/65….
De finaliseringsslag in het bestuursrecht
B. Marseille & D. Sietses schreven een artikel in NJB 2013/497, afl. 10. Aandacht voor…
Kostenverhaal bestuursdwang en verontreinigd bluswater
Fleur Onrust schreef samen met C.N.J. Kortmann en P. Jong een noot onder Rb Noord-Nederland 9…
Flora en faunawet en Vvgb
Fleur Onrust schreef samen met A. Drahmann een noot onder Rb Midden-Nederland 7 februari 2013, ECLI:NL:RBMNE:2013:BZ1898, inz….
Een duiding van complexe besluitvorming en een voorstel voor de beoordeling van complicerende factoren
Erwin Noordover schreef ‘Een duiding van complexe besluitvorming en een voorstel voor de beoordeling van…
Flora- en faunawet: nieuwe donkere wolken boven Nederland?
Fleur Onrust schreef met A.Drahmann een artikel “​Flora- en faunawet: nieuwe donkere wolken boven Nederland?”, in BR…
Bestaand gebruik – Natuurbeschermingswet
Lees hier de noot die Marieke Kaajan schreef onder ABRvS 21 november 2012, ECLI:NL:RVS:2012:BY3744 inz. Bestaand gebruik…
Verhaal van kosten bij (chemische) branden, deel 2
Fleur Onrust schreef samen met C.N.J. Kortmann het artikel “Verhaal van kosten bij (chemische) branden, deel…
Handhaving – spoedeisende bestuursdwang
Fleur Onrust schreef samen met C.N.J. Kortmann een noot onder ABRvS 31 oktober 2012, ECLI:NL:RVS:2013:BY1700, inz. Handhaving, spoedeisende…
Hoge Raad over Kostenverhaal Chemie-Pack
Fleur Onrust met C.N.J. Kortmann, noot onder HR 12 oktober 2012, ECLI:NL:HR:2012:BW7505, inz. Kostenverhaal Chemie-Pack, AB 2013/368….
Effectbeoordeling en saldering – Natuurbeschermingswet
Lees hier de noot die Marieke Kaajan schreef onder ABRvS 10 oktober 2012, ECLI:NL:RVS:2012:BX9705 inz. Effectbeoordeling en saldering…
Verhaal van kosten bij (chemische) branden, deel 1
Fleur Onrust schreef samen met C.N.J. Kortmann het artikel “Verhaal van kosten bij (chemische) branden, deel…
De beoordeling van effecten op buitenlandse Natura 2000-gebieden
Marieke Kaajan schreef samen met A.C. Collignon een noot onder ABRvS 29 augustus 2012, ECLI:NL:RVS:2012:BX5932 inz….
De (on)mogelijkheid van een koepelvergunning – Natuurbeschermingswet
Lees hier de noot die Marieke Kaajan schreef onder ABRvS 15 augustus 2012, ECLI:NL:RVS:2012:BX4650 inz. De (on)mogelijkheid…
Flora- en faunawet pilot Tijdelijke natuur
Fleur Onrust schreef een noot onder de uitspraak ABRvS 25 juli 2012 (ECLI:NL:RVS:2012:BX2544), BR 2012/140. 1. Dit…
Bestuursrechtelijk kostenverhaal bestuursdwang bij Chemie-Pack
Fleur Onrust schreef met C.N.J. Kortmann een noot onder Rb. Breda 21 juni 2012, ECLI:NL:RBBRE:2012:BW8992,inz. Spoedeisende bestuursdwang…
Art. 19kd Nbw in combinatie met vergunningplicht art. 19d Nbw
Lees hier de noot die Marieke Kaajan schreef onder ABRvS 30 mei 2012, ECLI:NL:RVS:2012:BW6948 inz. Art. 19kd…
Saldering op grond van de Nbw door middel van intrekking van een (milieu)vergunning
Lees hier de noot die Marieke Kaajan schreef onder ABRvS 4 april 2012, ECLI:NL:RVS:2012:BW0777 inz. Saldering op…
Gebiedsbescherming in het wetsvoorstel natuur: oude wijn in nieuwe zakken?!
Marieke Kaajan schreef het artikel “Gebiedsbescherming in het wetsvoorstel natuur: oude wijn in nieuwe zakken?!”, MenR. 2011/181….
Effectbeoordeling stikstofdepositie
Lees hier de noot die Marieke Kaajan schreef onder ABRvS 28 maart 2012, ECLI:NL:RVS:2012:BW0169 inz. Effectbeoordeling stikstofdepositie, StAB…
Overdraagbaarheid Natuurbeschermingswet-vergunningen
Lees hier de noot die Marieke Kaajan schreef onder ABRvS 21 maart 2012, ECLI:NL:RVS:2012:BV9525 inz. Overdraagbaarheid Natuurbeschermingswetvergunningen, StAB…
SVIR en Barro: beleid en regel voor de nationale ruimte
In Bouwrecht 2012/49 ging Erwin Noordover in op het Besluit algemene regels ruimtelijke ordening en de…
Vergunningplicht Natuurbeschermingswet voor het uitrijden van mest
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 18 januari 2012, ECLI:NL:RVS:2012:BV1162 inz. Vergunningplicht Natuurbeschermingswet voor het…
Boom Basics Omgevingsrecht
M.M. Kaajan en F. Onrust schreven samen met V.L. van ’t Lam (red), J.C. van…
Artikel 7:11 Awb
Fleur Onrust schreef met L.M. Koenraad het artikelgewijze commentaar op artikel 7:11 Awb in Module bestuursrecht…
De Raamwet omgevingsrecht; van model 3.0 naar model 4.1
Fleur Onrust schreef het artikel “De Raamwet omgevingsrecht; van model 3.0 naar model 4.1“, BR 2011, p….
De uitleg van artikel 19kd Natuurbeschermingswet
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 7 september 2011, ECLI:NL:RVS:2011:BR6898 inz. De uitleg van art….
Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2011
Marieke Kaajan schreef de “Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2011”, BR 2012/102. Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2011 1.Inleiding In de kroniek…
Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2010
Marieke Kaajan schreef de “Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2010”, BR 2011/67. Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2010 1Inleiding Het natuurbeschermingsrecht in Nederland,…
Kostenverhaal brand Chemie-Pack Moerdijk
Fleur Onrust schreef een noot met C.N.J. Kortmann bij de uitspraak van de Rb 21 april…
De verhouding tussen BW en Awb in het kader van een subsidievaststelling
Fleur Onrust schreef een noot onder ABRvS 19 januari 2011, ECLI:NL:RVS:2011:BP1307 inz. De verhouding tussen BW en…
Het Besluit milieueffectrapportage (Cat. 18.2 bijlage D)
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 10 november 2010, ECLI:NL:RVS:2010:BO3494 inz. het Besluit milieueffectrapportage (Cat….
De relatie tussen Wabo en Waterwet
Fleur Onrust schreef het artikel “De relatie tussen Wabo en Waterwet”, BR 2010/160 (p. 851). De relatie tussen Wabo en Waterwet 1. Inleiding…
Subsidievaststelling en de verhouding tussen BW en Awb
Fleur Onrust schreef een noot onder ABRvS 8 september 2010, ECLI:NL:RVS:2010:BN6170, inz. Subsidievaststelling en de verhouding tussen…
Verrekening teveel betaalde subsidie
Fleur Onrust schreef een noot onder ABRvS 25 augustus 2010, ECLI:NL:RVS:2010:BN4946, inz. Verrekening teveel betaalde subsidie…
Subsidievaststelling
Fleur Onrust schreef een noot onder ABRvS 10 maart 2010, ECLI:NLRVS:2010:BL7011, inz. Subsidievaststelling, AB 2011/92. De…
Einde aan de crisis in de Natuurbeschermingswet
Marieke Kaajan schreef het artikel “Einde aan de crisis in de Natuurbeschermingswet”, TO 2010/2, p. 31-41….
Kansen op herstel met de Crisis- en herstelwet?!
Marieke Kaajan en A. ten Veen schreven samen de bijdrage “Kansen op herstel met de Crisis- en…
Rijkscoördinatieregeling energie-infrastructuurprojecten
Marieke Kaajan schreef het artikel “Rijkscoördinatieregeling energie-infrastructuurprojecten: een handige regeling maar wel met haken en ogen”…
Parlementaire geschiedenis Wet ruimtelijke ordening
N.S.J. Koeman, A. ten Veen, J.R. van Angeren, D.S.P. Fransen & Marieke Kaajan schreven het boek Parlementaire…
Revisievergunning Corus
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 28 mei 2008, ECLI:NL:RVS:2008:BD2643 inz. Revisievergunning, MenR 2008/73. 1…
Waterwet, in kort bestek
Fleur Onrust schreef het artikel “Waterwet, in kort bestek”, Bulletin RO Totaal 2007, nr. 4. p….
Minder regels, meer ruimte voor water; het voorontwerp Waterwet nader beschouwd
Fleur Onrust schreef de bijdrage “Minder regels, meer ruimte voor water; het voorontwerp Waterwet nader beschouwd”,…
Het belanghebbendebegrip in de Wabo
Fleur Onrust schreef het artikel “Het belanghebbendebegrip in de Wabo”, BR 2008, p. 401. Na het verschenen…
Mediation in het bestuursrecht
Marieke Kaajan schreef het artikel “Mediation in het bestuursrecht. Mogelijkheden voor een wettelijke regeling” , AAe…