Amsterdam: +31 20 737 20 66
Almelo: +31 546 89 82 46
Leeuwarden: +31 20 236 10 24

Nieuw habitat geen mitigerende maar compenserende maatregel

Annotatie HvJ EU 15 mei 2014, ECLI:EU:C:2014:330, TBR 2014/154

Essentie

De aanleg van een nieuw areaal habitat is geen mitigerende maatregel, maar een compenserende maatregel. Een dergelijke maatregel kan niet worden meegenomen in de passende beoordeling, maar enkel een rol spelen in het kader van de ADC-toets.

Samenvatting

In het tracébesluit A2 ’s-Hertogenbosch-Eindhoven is voorzien in een wegverbreding van de A2 nabij het knooppunt Ekkersweijer. Hierdoor neemt het aantal motorvoertuigbewegingen toe en zal er sprake zijn van een toename van stikstofdepositie in het Natura 2000-gebied “Vlijmens Ven, Moerputten & Bossche Broek”. Tot de kwalificerende habitatsoorten behoort onder meer het habitattype blauwgraslanden. Dit type is gevoelig voor stikstofdepositie. De kritische depositiewaarde voor blauwgraslanden wordt in de huidige situatie al ruimschoots overschreden. In de ten behoeve van het tracébesluit opgestelde passende beoordeling wordt onderkend dat de toename in stikstofdepositie door de wegverbreding zal leiden tot negatieve effecten op de blauwgraslanden binnen het Natura 2000-gebied (onder meer in de deelgebieden Moerputten en Bossche Broek). Om de effecten weg te nemen, is in het kader van de passende beoordeling een mitigatieplan opgesteld. In dat plan is voorzien in de aanleg van een areaal nieuwe blauwgraslanden in Vlijmens Ven dat deel uitmaakt van het Natura 2000-gebied. Door deze aanleg zouden de effecten van de toename van de stikstofdepositie op de bestaande blauwgraslanden ruimschoots worden gemitigeerd en kan worden voldaan aan de voor dit habitattype geformuleerde instandhoudingsdoelstellingen (uitbreiding oppervlakte en verbetering kwaliteit). Aldus zou het tracébesluit niet leiden tot een aantasting van de natuurlijke kenmerken van het Natura 2000-gebied en kon de ADC-toets achterwege blijven.  In ABRvS 7 november 2012, nr. 201110075/1/R4 en 201201853/1/R4, AB 2013/38, heeft de Afdeling geoordeeld over de tegen het tracébesluit ingediende beroepen. De Afdeling geeft daarin aan dat de tekst van art. 6 lid 3 Habitatrichtlijn en de daarop betrekking hebbende jurisprudentie van het Hof van Justitie geen uitsluitsel geven over de vraag of in een passende beoordeling (dat is de beoordeling of een plan of project de natuurlijke kenmerken van het Natura 2000-gebied kan aantasten) rekening mag worden gehouden met de effecten van maatregelen die op zich niet afdoen aan de aantasting van kwalificerende habitattypen op een bepaalde locatie. Om die reden heeft de Afdeling prejudiciële vragen aan het Hof van Justitie gesteld. In het onderhavige arrest zijn die vragen door het Hof beantwoord.

Het Hof oordeelt dat de in het mitigatieplan opgenomen maatregel bestaande uit de aanleg van een nieuw areaal blauwgraslanden binnen hetzelfde Natura 2000-gebied, niet afdoet aan de negatieve effecten van de wegverbreding voor de kwaliteit van de bestaande arealen blauwgraslanden in het Natura 2000-gebied. De toekomstige aanleg van een nieuw areaal blauwgraslanden strekt er volgens het Hof niet toe om de significant negatieve gevolgen van de in het tracébesluit voorziene wegverbreding te voorkomen of te verminderen, maar beoogt die gevolgen nadien te compenseren. Aldus kan die maatregel volgens het Hof alleen worden aangemerkt als een compenserende maatregel als bedoeld in art. 6 lid 4 Habitatrichtlijn. Dat wil concreet zeggen dat zo’n maatregel niet kan voorkomen dat de ADC-toets moet worden doorlopen. In het kader van de uitvoering van die toets kan de maatregel worden ingezet ter voldoening aan het C-criterium. Om een project of plan te mogen uitvoeren/vaststellen zal dan ook voldaan moeten zijn aan de A (ontstentenis van alternatieven) en de D (dwingende redenen).

Arrest

HvJ EU 15 mei 2014, ECLI:EU:C:2014:330, tracébesluit A2 ’s-Hertogenbosch-Eindhoven

Annotatie M.A.A. Soppe en J. Gundelach

1.         In het tracébesluit A2 ’s-Hertogenbosch-Eindhoven is voorzien in een wegverbreding van de A2 nabij het knooppunt Ekkersweijer. Ten gevolge daarvan neemt het aantal motorvoertuigbewegingen toe en zal er sprake zijn van een toename van stikstofdepositie in het Natura 2000-gebied “Vlijmens Ven, Moerputten & Bossche Broek”. Tot de kwalificerende habitatsoorten behoort onder meer het habitattype blauwgraslanden. Dit type is gevoelig voor stikstofdepositie. De kritische depositiewaarde voor blauwgraslanden wordt in de huidige situatie reeds ruimschoots overschreden. In de ten behoeve van het tracébesluit opgestelde passende beoordeling wordt onderkend dat de toename in stikstofdepositie door de wegverbreding zal leiden tot negatieve effecten op de blauwgraslanden binnen het Natura 2000-gebied (onder meer in de deelgebieden Moerputten en Bossche Broek). Om de effecten weg te nemen is in het kader van de passende beoordeling een mitigatieplan opgesteld. In dat plan is voorzien in de aanleg van een areaal nieuwe blauwgraslanden in Vlijmens Ven dat deel uitmaakt van het Natura 2000-gebied. Door deze aanleg zouden de effecten van de toename van de stikstofdepositie op de bestaande blauwgraslanden ruimschoots worden gemitigeerd en kan worden voldaan aan de voor dit habitattype geformuleerde instandhoudingsdoelstellingen (uitbreiding oppervlakte en verbetering kwaliteit). Aldus zou het tracébesluit niet leiden tot een aantasting van de natuurlijke kenmerken van het Natura 2000-gebied en kon de ADC-toets achterwege blijven. Die toets houdt in dat de uitvoering van een plan of project alleen toelaatbaar is bij ontstentenis van alternatieven, het bestaan van dwingende redenen van groot openbaar belang en het treffen van compenserende maatregelen. Aangezien de ADC-toets vaak als een niet of nauwelijks te nemen horde wordt gezien, is er initiatiefnemers en planopstellers vaak veel aan gelegen om die toets te voorkomen.

2.         In ABRvS 7 november 2012, nr. 201110075/1/R4 en 201201853/1/R4, AB 2013/38, m.nt. Frins, BR 2013/26, m.nt. Woldendorp, JM 2012/156, m.nt. Zijlmans, M en R 2013/38, m.nt. Verschuuren, heeft de Afdeling geoordeeld over de tegen het tracébesluit ingediende beroepen. De Afdeling geeft daarin aan dat de tekst van art. 6 lid 3 Habitatrichtlijn en de daarop betrekking hebbende jurisprudentie van het Hof van Justitie geen uitsluitsel geven over de vraag of in een passende beoordeling (dat is de beoordeling of een plan of project de natuurlijke kenmerken van het Natura 2000-gebied kan aantasten) rekening mag worden gehouden met de effecten van maatregelen die op zich niet afdoen aan de aantasting van kwalificerende habitattypen op een bepaalde locatie. Om die reden heeft de Afdeling prejudiciële vragen aan het Hof van Justitie gesteld. In het onderhavige arrest zijn die vragen door het Hof beantwoord.

3.         Het Hof oordeelt dat de in het mitigatieplan opgenomen maatregel bestaande uit de aanleg van een nieuw areaal blauwgraslanden binnen hetzelfde Natura 2000-gebied, niet afdoet aan de negatieve effecten van de wegverbreding voor de kwaliteit van de bestaande arealen blauwgraslanden in het Natura 2000-gebied. De toekomstige aanleg van een nieuw areaal blauwgraslanden strekt er volgens het Hof niet toe om de significant negatieve gevolgen van de in het tracébesluit voorziene wegverbreding te voorkomen of te verminderen, maar beoogt die gevolgen nadien te compenseren. Aldus kan die maatregel volgens het Hof alleen worden aangemerkt als een compenserende maatregel als bedoeld in art. 6 lid 4 Habitatrichtlijn. Dat wil concreet zeggen dat zo’n maatregel niet kan voorkomen dat de ADC-toets moet worden doorlopen. In het kader van de uitvoering van die toets kan de maatregel worden ingezet ter voldoening aan het C-criterium. Om een project of plan te mogen uitvoeren/vaststellen zal dan ook voldaan moeten zijn aan de A (ontstentenis van alternatieven) en de D (dwingende redenen).

4.         Het oordeel van het Hof maakt duidelijk dat het op zich niet verboden is om mitigerende maatregelen in de passende beoordeling te betrekken. Dat is in lijn met bestendige jurisprudentie van de Afdeling. De in de praktijk vaak gehanteerde ruime reikwijdte van het begrip mitigerende maatregel zal echter bijstelling behoeven. Niet langer kan in de passende beoordeling worden gesaldeerd tussen de negatieve effecten van een plan of project op een habitattype op locatie A en de door een maatregel te veroorzaken positieve gevolgen voor hetzelfde habitattype op locatie B binnen hetzelfde Natura 2000-gebied. Dat zal in de praktijk niet door iedereen als een positieve kentering worden ervaren. Denk bijvoorbeeld aan de agrariër die zijn in de nabijheid van een Natura 2000-gebied gelegen veehouderijbedrijf wil uitbreiden en daarvoor als mitigerende maatregel gebruik maakt van een te amoveren veehouderijbedrijf dat eveneens is gelegen in de buurt van het Natura 2000-gebied. Tot voor dit arrest (en zeker tot het moment waarop de Afdeling de prejudiciële vragen aan het Hof stelde) was de heersende gedachte dat de toename van stikstofdepositie op een beperkt areaal van een gevoelig habitattype door de uitbreiding van het veehouderijbedrijf, in het kader van de passende beoordeling mocht worden gesaldeerd met de positieve effecten van de beëindiging van het andere veehouderijbedrijf ook wanneer die effecten zich voor zouden doen op een ander binnen het Natura 2000-gebied gelegen areaal van het gevoelige habitattype dan het areaal waar de verslechtering optreedt. Nu dat niet meer mogelijk is, zal het voor de desbetreffende agrariër lastiger worden om een bedrijfsbeëindiging elders in te kunnen zetten als mitigerende maatregel. Wij zijn met Woldendorp van mening dat het Hof ook anders had kunnen oordelen. Woldendorp merkt in zijn annotatie bij ABRvS 23 april 2014, BR 2014/93, ons inziens met recht op dat het integrale karakter van het Natura 2000-gebied moet worden bewaard en het daarom op het niveau van het Natura 2000-gebied als geheel zou moeten worden bekeken of in het licht van de instandhoudingsdoelstellingen aantasting van het habitat(type) dat in het geding is, plaatsvindt. Het Hof is een andere opvatting toegedaan, maar motiveert dat helaas niet.

5.         Het Hof wijst ter onderbouwing van haar oordeel nadrukkelijk op het in art. 6 lid 3 Habitatrichtlijn verankerde voorzorgbeginsel (r.o. 26 e.v.). Volgens het Hof zijn de eventuele positieve gevolgen van het achteraf tot ontwikkeling brengen van een nieuw habitat waarmee het verlies aan oppervlakte en kwaliteit van ditzelfde habitat in het Natura 2000-gebied wordt gecompenseerd in de regel onzeker. Die gevolgen zullen pas binnen enkele jaren zichtbaar worden. Dat is voor het Hof nadrukkelijk ook een reden om te oordelen dat met de desbetreffende maatregel geen rekening mag worden gehouden bij de vraag of de natuurlijke kenmerken van het Natura 2000-gebied mogelijk worden aangetast c.q. dat er geen sprake is van een toelaatbare mitigerende maatregel (zie m.n. r.o. 32). Wij leiden uit de desbetreffende overwegingen van het Hof af dat – nog daargelaten de andere relevante aspecten om een maatregel als mitigerende maatregel te kunnen kwalificeren – een maatregel alleen dan als mitigerende maatregel kan hebben te gelden als de effectiviteit daarvan bewezen is c.q. een vaststaand gegeven is. Overigens eist het Hof voor compenserende maatregelen niet dat de effectiviteit daarvan bewezen is. Het Hof acht de aan de orde zijnde maatregel (waarvan het effect volgens het Hof nog onzeker is) immers wel geschikt om te kunnen worden gebruikt in de ADC-toets. Aangezien de effecten van de compenserende maatregel kunnen worden gemonitord en er in de toekomst zo nodig aanvullende maatregelen kunnen worden getroffen, is dat minder vreemd dan het wellicht op het eerste gezicht lijkt. Het in de toekomst bijsturen is in het kader van een mitigerende maatregel geen optie. Immers, de inzet daarvan moet vooraf verzekeren dat er geen aantasting van het desbetreffende habitattype plaatsvindt.

6.         Welke maatregelen kunnen thans nog als mitigerende maatregel die mag worden meegenomen in de passende beoordeling, worden aangemerkt? Een maatregel die erop ziet dat op locatie A binnen het Natura 2000-gebied vooraf een bepaald habitattype tot ontwikkeling wordt gebracht, terwijl de negatieve gevolgen later zullen optreden op het betreffende habitattype op locatie B, is ons inziens in ieder geval geen mitigerende maatregel. Dergelijke compensatie vooraf voorkomt immers de negatieve effecten op locatie B niet. Een salderingsmaatregel waarmee de toename van de stikstofdepositie gelijktijdig met of voorafgaand aan de uitvoering van het project/plan wordt gesaldeerd voor hetzelfde areaal van het gevoelige habitattype binnen het Natura 2000-gebied zal ons inziens wel zo’n maatregel zijn. Ook een maatregel die de negatieve effecten van de stikstofdepositie op het specifieke habitattype (zoals de afname aan areaal of de afname aan kwaliteit van het habitattype) op de betreffende locatie vermindert of voorkomt, is een dergelijke maatregel. Te denken valt aan maatregelen die zien op verbetering van (andere) abiotische factoren van het specifieke habitattype (de zogenaamde systeembenaderingsmaatregelen) op de betreffende locatie. Daarbij merken wij  nogmaals op dat een mitigerende maatregel sowieso niet kan worden ingezet als de werking daarvan niet een vaststaand gegeven is (zie het vorige punt van deze noot). Voor systeembenaderingsmaatregelen (zoals hydrologische maatregelen) zal naar onze verwachting veelal pas ruime tijd (waarbij soms gedacht moet worden aan jaren) na de daadwerkelijke toepassing ervan duidelijk worden of ze voor het specifieke habitattype op de betrokken locatie daadwerkelijk het geprognotiseerde positieve effect sorteren. Daarmee zijn dergelijke maatregelen minder aantrekkelijk om als mitigerende maatregelen te worden ingezet. Initiatiefnemers en planmakers zullen in de regel niet de lange periode willen (en kunnen) wachten tot het moment waarop de maatregel bewezen effect heeft gesorteerd, voordat ze de passende beoordeling voor hun project of plan kunnen opstellen en dat project of plan tot uitvoer kunnen brengen.

7.         Het Hof stelt dat een compenserende maatregel elke maatregel behelst die geschikt is om de algehele samenhang van het Natura 2000-netwerk te beschermen, ongeacht of hij binnen het aangetaste gebied dan wel elders in dit netwerk wordt getroffen (zie r.o. 38). Hiermee wordt de suggestie gewekt dat een compenserende maatregel weliswaar buiten het aangetaste Natura 2000-gebied mag worden getroffen, maar nog altijd dient plaats te vinden in een Natura 2000-gebied. Immers, gesproken wordt over “elders in dit netwerk”. De Europese Commissie is blijkens de door haar uitgevaardigde richtsnoeren “Beheer van “Natura 2000”-gebieden, De bepalingen van artikel 6 van de habitatrichtlijn (Richtlijn 92/43/EEG)” en “Richtsnoeren voor de toepassing van artikel 6, lid 4, van de Habitatrichtlijn” ons inziens terecht de mening toegedaan dat compensatie zowel binnen als buiten Natura 2000-gebied kan plaatsvinden. Bij compensatie buiten Natura 2000-gebied stelt de Europese Commissie als (ons inziens logische) eis dat het compensatiegebied dan ook als Natura 2000-gebied moet worden aangewezen, zodat het betreffende gebied de benodigde bescherming op basis van de Habitatrichtlijn en eventueel de Vogelrichtlijn toekomt. Op Europees niveau zal hiervoor voor Habitatgebieden de procedure als bedoeld in artikel 4 Habitatrichtlijn moeten worden gevolgd, opdat het gebied op de lijst van gebieden van communautair belang wordt opgenomen. Op Nederlands niveau zal het gebied moeten worden aangewezen op basis van artikel 10a Natuurbeschermingswet 1998. Daaraan voorafgaand zou het gebied reeds voorlopig kunnen worden aangewezen op de voet van artikel 12 Natuurbeschermingswet 1998, zoals dit in februari 2014 ook is gebeurd met de Hertogin Hedwigepolder. Daarmee is deze polder deel gaan uitmaken van het Natura 2000-gebied Westerschelde & Saeftinghe.

8.         Het oordeel van het Hof heeft ook gevolgen voor de in voorbereiding zijnde PAS (programmatische aanpak stikstof). Wij verwijzen in dat kader met instemming naar de annotatie van Frins bij dit arrest (AB 2014/189, punten 6 e.v.) en naar paragraaf 3 van de bijdrage van Zijlmans (Mitigerende maatregelen zijn geen compenserende maatregelen) in JM 2014/907. Het onderhavige arrest is behalve in de AB ook gepubliceerd in M en R 2014/112 m.nt. Kaajan, BR 2014/94 m.nt. Woldendorp en JM 2014/81 m.nt. Zijlmans.


Gerelateerd

Geen vergunningplicht Wnb bij intern salderen
Annotatie M.M. Kaajan ABRvS 27 januari 2021,  ECLI:NL:RVS:2021:175
5 km-afkap in AERIUS Calculator bij verkeersbewegingen ViA15
Annotatie M.M. Kaajan ABRvS 20 januari 2021,  ECLI:NL:RVS:2021:105
Grensoverschrijdende samenwerking bij infrastructurele projecten 2.0
Aanbevelingen voor de revitalisering van de samenwerking tussen Vlaanderen en Nederland bij grensoverschrijdende infrastructurele projecten.
Relativiteit bij het MER: deelaspecten van het milieuonderzoek
Erwin schreef een noot onder ABRvS 18 maar 2020, ECLI:NL:RVS:2020:801 in M en R 2020/49….
Aanleg rieteilanden en rietkraag is een beschermingsmaatregel waarmee in de passende beoordeling rekening mag worden gehouden
Marieke schreef een noot onder ABRvS 24 december 2019, ECLI:NL:RVS:2019:4360 in M en R 2020/10…
Programma Aanpak Stikstof; Uitzondering vergunningplicht weiden van vee/bemesten van gronden
Marieke schreef een noot onder ABRvS 29 mei 2019, ECLI:NL:RVS:2019:1604 in M en R 2019/83…
De ADC-toets centraal
Derek schreef een noot bij ABRvS 24 juli 2019, ECLI:NL:RVS:2019:2560 in JM 2019/156, afl. 11,…
Eisen passende beoordeling voor een programma (PAS).
Marieke schreef een noot onder ABRvS 29 mei 2019, ECLI:NL:RVS:2019:1603 in M en R 2019/68…
Actualiteiten Natuurbeschermingsrecht 2018/2019
Marieke schreef een artikel in M en R 2019/88 over de actualiteiten van het natuurbeschermingsrecht…
Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2019 – Soortenbescherming (deel 2)
Marieke en Fleur schreven een kroniek over de ontwikkelingen van het natuurbeschermingsrecht inzake soortenbescherming in…
Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2019 – Gebiedsbescherming (deel 1)
Marieke en Fleur schreven een kroniek over de ontwikkelingen van het natuurbeschermingsrecht in 2019 in…
Het PAS-arrest; en nu?
Marieke schreef een artikel in M en R 2019/18 over de gevolgen van het PAS-arrest….
Gevolgen PAS-uitspraak voor passende beoordelingen: wanneer met welke maatregelen rekening te houden
Erwin Noordover schreef een noot bij ABRvS 29 mei 2019, ECLI:NL:RVS:2019:1603 in OGR 2019.  1. De…
Voor andere bevredigende oplossing Wnb-ontheffing gebruik maken van milieueffectrapportage en beoordeling bestemmingsplan
Annotatie ABRvS 8 mei 2019,  ECLI:NL:RVS:2019:1491, M en R 2019/78
Welke gegevens moeten ter inzage worden gelegd? ADC-toets Wnb
Marieke schreef een noot bij ABRvS 18 juli 2018, ECLI:NL:RVS:2018:2454 in M en R 2018/124. …
Besluitbegrip. Besluit tot goedkeuring van een faunabeheerplan. Vaststelling faunabeheerplan.
M. Bauman, D. Sietses & J.V. van Ophen schreven een noot onder ABRvS 20 maart…
Lucht boven Natura 2000-gebied onderdeel van het gebied?
Marieke scheef een noot bij Rb. Den Haag 7 maart 2018, ECLI:NL:RBDHA:2018:2665 in M en…
Ten onrechte aanvraag omgevingsvergunning buiten behandeling gelaten wegens ontbreken ecologische quickscan
Annotatie ABRvS 13 maart 2019, ECLI:NL:RVS:2019:815, M en R 2019/47
Bestemmingsplanregeling; verzekeren dat een passende beoordeling niet is vereist
Marieke scheef een noot bij ABRvS 20 december 2017, ECLI:NL:RVS:2017:3530 in M en R 2018/42. …
Het verschil tussen ‘mitigerende’ en ‘compenserende’ maatregelen
Marieke schreef een noot bij HvJ EU 25 juli 2018, ECLI:EU:C:2018:593 in M en R…
Randvoorwaarden PAS – arrest HvJ
Met het arrest van het Hof van Justitie van 7 november 2018 (over de Programmatische…
Randvoorwaarden voor verkleining van een reeds aangewezen Natura 2000-gebied
Marieke schreef een noot bij HvJ EU 19 oktober 2017, ECLI:EU:C:2017:774 (Vereniging Hoekschewaards Landschap) in…
Prejudiciële vragen PAS: conclusie van de A-G
Marieke schreef een noot bij HvJ EU (A-G) 22 juli 2018, ECLI:EU:C:2018:622 in M en…
Windpark De Drentse Monden en Oostermoer: Ontvankelijkheid, participatie, draagvlak.
D. Sietses & H.D. Tolsma schreven een noot bij ABRvS 21 februari 2018, ECLI:NL:RVS:2018:616 in…
Actualiteiten Natuurbeschermingsrecht 2018
Marieke schreef een artikel over hetgeen zij besprak tijdens haar presentatie op de Actualiteitendag van…
Kroniek Natuurbeschermingsrecht – Gebiedsbescherming (deel 2)
In de jaarlijks terugkerende kroniek Natuurbeschermingsrecht schreven Fleur Onrust en Marieke Kaajan in BR 2018/62…
Kroniek Natuurbeschermingsrecht – Soortenbescherming (deel 1)
In de jaarlijks terugkerende kroniek Natuurbeschermingsrecht schreven Fleur Onrust en Marieke Kaajan in BR 2018/49…
Belanghebbendheid bij een ontheffing voor een windpark
Erwin Noordover en Neeltje Walgemoed schreven een noot onder ABRvS 24 januari 2018, ECLI:NL:RVS:2018:168, BR…
Prejudiciële vragen PAS: en nu?
Op 17 mei jl. deed de ABRvS twee (tussen)uitspraken over de Programmatische Aanpak Stikstof. In…
Kroniek Natuurbeschermingsrecht – Soortenbescherming (deel 1)
In de jaarlijks terugkerende kroniek Natuurbeschermingsrecht schreven Fleur Onrust en Marieke Kaajan in BR 2017/53…
Natuurbescherming onder de Omgevingswet: eenvoudig en beter?
In MenR 2017/45 ging Marieke Kaajan in op de consultatieversie van de Aanvullingswet Natuur in…
Kroniek Natuurbeschermingsrecht – Gebiedsbescherming (deel 2)
Deel 2 van de jaarlijks terugkerende kroniek Natuurbeschermingsrecht, geschreven door Marieke Kaajan en Fleur Onrust,…
Actualiteiten natuurbeschermingsrecht 2017
In MenR 2017/78 werd, naar aanleiding van de Actualiteitendag van de Vereniging van Milieurecht, het…
Programmatische Aanpak Stikstof; prejudiciële vragen weiden en bemesten
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 17 mei 2017, ECLI:NL:RVS:2017:1260 in MenR 2017/85. 1….
Programmatische Aanpak Stikstof; prejudiciële vragen (algemeen)
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 17 mei 2017, ECLI:NL:RVS:2017:1259 in MenR 2017/84. 1….
Relatie tussen luchthavenbesluit en Wet natuurbescherming
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 18 januari 2017, ECLI:NL:RVS:2017:129 in MenR 2017/53. 1….
Overgangsrecht Programmatische Aanpak Stikstof
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 14 december 2016, ECLI:NL:RVS:2016:3327 en 28 december 2016,…
Passende beoordeling en rol van PAS-maatregelen
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 24-02-2016, ECLI:NL:RVS:2016:497 in M en R 2016/68. Noot 1. Hoewel juridisch…
Stikstofbeoordeling bij plannen; mitigerende maatregelen in planvoorschriften verzekeren
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 20-04-2016, ECLI:NL:RVS:2016:1072 in M en R 2016/98. Noot 1. Deze twee met…
Omvang motiveringsplicht bij toename stikstofdepositie
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 30-03-2016, ECLI:NL:RVS:2016:866 in M en R 2016/82. Noot 1. ABRvS 23…
Passende beoordeling bij kleine toename stikstofdepositie; geen cumulatie met nog niet vastgesteld uitwerkingsplan
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 08-06-2016, ECLI:NL:RVS:2016:1612 in M en R 2016/112 Noot 1. Deze uitspraak –…
Gebruikmaken van een eerdere passende beoordeling
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 22‑06‑2016, ECLI:NL:RVS:2016:1745  in M en R 2016/115. Noot 1. Art. 19j, lid…
Stikstofregeling in bestemmingsplan
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 1 juli 2016, ECLI:NL:RVS:2016:1515 in M en R…
Beperkte beroepsmogelijkheden tegen beheerplan; relatie met bestaand gebruik
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 20 juli 2016, ECLI:NL:RVS:2016:2041 in M en R…
Verschil tussen instandhoudingsmaatregelen, preventieve en compenserende maatregelen
Marieke Kaajan schreef een noot onder HvJ EU 21-07-2016, ECLI:EU:C:2016:583 in M en R 2016/131. Noot 1….
Natuurbeschermingsrecht in vogelvlucht; Actualiteiten en vragen uit de praktijk
Marieke Kaajan schreef in M en R 2016/73 het artikel: Natuurbeschermingsrecht in vogelvlucht; Actualiteiten en vragen…
Meldingsbevestiging PAS is geen besluit
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 02‑11‑2016, ECLI:NL:RVS:2016:2903 in M en R 2017/22. Noot 1. Met deze uitspraak…
Kroniek Natuurbeschermingsrecht en Ffw 2016 (deel 2)
Kroniek Natuurbeschermingsrecht en Ffw 2016 (deel 2) F. Onrust en M.M. Kaajan[1]     Inleiding…
Windturbines en ecologie: soortenbescherming (II)
Erwin Noordover en Neeltje Walgemoed schreven ‘Windturbines en ecologie: soortenbescherming (ii)’, Nederlands Tijdschrift voor Energierecht,…
Kroniek Natuurbeschermingsrecht en Ffw 2016 (deel 1)
Verschenen in: BR 2016/50 Inleiding Een jaar verstreken; tijd dus voor een overzicht van de…
De Wet natuurbescherming: soortenbescherming
In Journaal Flora en fauna verscheen het artikel van Fleur Onrust en Luuk Boerema over…
Windturbines en Ecologie: Gebiedsbescherming (I)
Erwin Noordover schreef ‘Windturbines en Ecologie: Gebiedsbescherming’, Nederlands Tijdschrift voor Energierecht, 2016, nr. 1.
Een nieuwe Beleidslijn Tijdelijke Natuur
Op 10 september 2015 is de Beleidslijn Tijdelijke Natuur in de Staatscourant gepubliceerd.[1] De beleidslijn heeft…
Standaard voorschriften Nbw-vergunning vernietigd
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 23-12-2015, ECLI:NL:RVS:2015:3980. Noot 1. De spoorlijn Budel-Weert levert…
Instemmingsbesluit geen plan uit artikel 19j Natuurbeschermingswet 1998
Annotatie Kevelam en Soppe ABRvS 18 november 2015, ECLI:NL:RVS:2015:3578, M en R 2016/63
Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2015 – deel 2 Soortenbescherming
Fleur Onrust en Marieke Kaajan schreven de Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2015 – deel 2 inzake soortenbescherming….
Cumulatie met uitwerkingsplan verplicht?
Marieke Kaajan schreef een noot bij Vz. ABRvS 12-11-2015, ECLI:NL:RVS:2015:3575. Noot 1. Op grond van art. 19f,…
PAS: vragen uit de praktijk
De inwerkingtreding van het Programma Aanpak Stikstof heeft geleid tot vele vragen in de praktijk….
Nieuw leefgebied binnen N2000-gebied = mitigatie
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 14-10-2015, ECLI:NL:RVS:2015:3194. Noot 1. Met het arrest Briels…
Aanvaardbare wijzigingsbevoegdheid onder de voorwaarde dat significante effecten zijn uitgesloten
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 16-09-2015, ECLI:NL:RVS:2015:2891. Noot 1. Al eerder heb ik…
Referentiesituatie bij plannen indien bebouwing teniet is gegaan
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 19-08-2015, ECLI:NL:RVS:2015:2639. Noot 1. Een van de aspecten…
Toetsing van plannen aan de Nbw
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 05-08-2015, ECLI:NL:RVS:2015:2471. Noot 1. Het is een terugkerend…
Nbw-toestemming zonder ADC-toets; feit of fictie?
Het arrest Briels heeft geleid tot een stroom aan jurisprudentie waarmee het verschil tussen compensatie…
Bevoegd gezag Nbw-vergunning sinds 1 juli 2015
Marieke Kaajan schreef een nooit onder ABRvS 29-07-2015, ECLI:NL:RVS:2015:2406. Noot 1. Geeft een verleende Nbw-vergunning onverkort…
Kroniek Nbw en Ffw 2015 (deel 1)
De Nbw is geen rustig bezit. Het afgelopen jaar verscheen er weer veel jurisprudentie en…
Bestemmingsplannen en stikstof
Kunnen bestemmingsplannen profiteren van het programma aanpak stikstof (PAS)? Lees een instructief en praktisch artikel…
Beperkte toepassing art. 19kd Nbw bij plannen
Marieke Kaajan schreef een noot bij ABRvS 1 april 2015 (ECLI:NL:RVS:2015:999 en 1010) over art….
Vergunningplicht beweiden en uitrijden van mest
Een Nbw-vergunning is ook nodig voor het beweiden van koeien en het uitrijden van mest….
Flora en faunawet ontheffing en zelf in de zaak voorzien
In AB 2015/164 verscheen een annotatie van Annemarie Drahmann (Stibbe) en Fleur Onrust (ENVIR Advocaten)…
Mitigatie en compensatie (part 2)
Marieke Kaajan schreef de volgende noot bij ABRvS 11 maart 2015 (ECLI:NL:RVS:2015:706, inz. Buitenring Parkstad…
Op feitelijke situatie is Nbw niet van toepassing
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 08-07-2015, ECLI:NL:RVS:2015:2155. Noot 1. Deze uitspraak is een…
Criteria voor voorlopige aanwijzing Natura 2000-gebied
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 01-07-2015, ECLI:NL:RVS:2015:2041 Noot 1. Het komt al niet…
Vergunningvrij bestaand gebruik Nbw
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 24-06-2015, ECLI:NL:RVS:2015:1946 Noot 1. Deze uitspraak is een weinig voorkomend…
Van EHS tot NNN en de doorwerking in bestemmingsplannen
Fleur Onrust schreef in het digitale magazine Natuur in de Gemeente een column over de EHS…
Rechtsvergleichende Studie zu Instrumenten eines nachhaltigen Landmanagements Comparative Law Analysis on Instruments for Sustainable Land Management
H.F.M.W. van Rijswick, J. Kevelam, D. Korsse, S. van ’t Foort, W. Köck, J. Bovet, S. Möckel, K. Rath & M. Reese, M., Rechtsvergleichende Studie zu Instrumenten eines nachhaltigen Landmanagements Comparative Law Analysis on Instruments for Sustainable Land Management (CLAIM), Müncheberg: Leibniz-Zentrum für Agrarlandschaftsforschung (ZALF) e.V. 2015 (357 pp.).
De programmatische aanpak stikstof: komt de PAS van pas?
D. Sietses & A. Drahmann schreven een artikel in BR 2015/48, afl. 6 over de…
Achterwege laten plan-mer-plicht bestemmingsplan ingeval van vergunning Natuurbeschermingswet 1998 met passende beoordeling
Annotatie Soppe ABRvS 15 april 2015, ECLI:NL:RVS:2015:1161, M en R 2015/105
Voortoets of passende beoordeling?
Geen passende beoordeling? Dan ook vaak geen plan-merplicht. Toch is een voortoets vaak niet voldoende….
Beperkt beroep beheerplan Nbw
Marieke Kaajan schreef in Milieu en Recht 2015/21 de volgende noot onder ABRvS 24 september…
Foerageergebied buiten Natura 2000-gebied: mititgatie
Een van de eerste zaken na het arrest Briels waaruit blijkt wanneer sprake is van…
Mitigatie en compensatie; toepassing arrest Briels
Het arrest Briels leidt tot veel discussie over het verschil tussen mitigatie en compensatie. Marieke…
ORNIS-criterium ook bij Habitatrichtlijnsoorten
En de ontwikkeling van windturbines betreft een dwingende reden van groot openbaar belang. Zie de…
Elektrovisserij leidt tot overtreding Ffw
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 19 november 2014, nr. 201404288 inzake de overtreding van…
Jaaroverzicht jurisprudentie flora en faunawet 2014 JFF
In dit jurisprudentie overzicht behandelen Fleur Onrust en A. Drahmann de jurisprudentie Ffw van de…
Andere definitie Nbw-bestaand gebruik bij bestemmingsplan
In deze noot van Marieke Kaajan wordt de definitie van bestaand gebruik in de zin…
Honden aanlijnen en stikstofdepositie; geen mitigatie
Een aanlijn- en opruimplicht bij honden; is dat een mitigerende maatregel? In MenR 2015/6 schreef…
Bestemmingsplan en Flora en faunawet (BR 2014/136)
Fleur Onrust schreef in BR 2014/136. Essentie uitspraak: De vragen of voor de uitvoering van het bestemmingsplan…
Kwaliteit van de deskundigenrapporten bij ontheffing Ffw
Fleur Onrust schreef samen met A. Drahmann in Bouwrecht over de kwaliteit van deskundigenrapporten die…
Planvoorschriften en Natuurbeschermingswet
Deze annotatie van Marieke Kaajan en Marcel Soppe in MenR 2014/143 gaat in op de mogelijke…
Bestaand gebruik volgt ook uit melding Besluit Melkveehouderij
Uit een melding op grond van het Besluit Melkveehouderij kan ook de omvang van (vergund)…
Belang van de ‘Soortenstandaard’ bij de verlening ontheffing Ffw
Fleur Onrust schreef samen met A. Drahmann in Br over de uitspraak van de Rechtbank…
Bescherming van natuur in de Omgevingswet
In het Themanummer Omgevingswet van Milieu en Recht (2014/8) schreef Marieke Kaajan een artikel over de mate…
Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2014
Marieke Kaajan schreef de “Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2014”, BR 2014/75. Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2014 1.Inleiding Er is weer een…
Project of andere handeling?
Laagvliegen boven en nabij Natura 2000-gebieden, en het landen op onverharde delen van deze gebieden…
Flora en faunawet en dwingende redenen
Fleur Onrust schreef samen met A. Drahmann het artikel, “Dwingende redenen van groot openbaar belang…
Effectbeoordeling Duitse Natura 2000-gebieden
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 16 april 2014, ECLI-nr: NL:RVS:2014:1312 inz. De beoordeling van…
Aanleggen nieuw habitattype is compensatie
Marieke Kaajan schreef een noot over de uitleg van het verschil tussen mitigatie en compensatie. In…
Hanteren drempelwaarde 0,051 mol/ha/jaar bij vergunning Natuurbeschermingswet 1998 niet aanvaard
Annotatie Soppe ABRvS 9 april 2014, ECLI:NL:RVS:2014:1207, AB 2014/164
Externe saldering en directe samenhang – Natuurbeschermingswet
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 9 april 2014, ECLI:NL:RVS:2014:1207 inz. Externe saldering en…
Bestaand gebruik – Natuurbeschermingswet
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 19 februari 2014, ECLI:NL:RVS:2014:537 inz. Bestaand gebruik Nbw,…
Salderen met bestaande rechten – Natuurbeschermingswet
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 12 februari 2014, ECLI:NL:RVS:2014:446 inz. Salderen met bestaande rechten die…
Effecten op buitenlandse Natura 2000-gebieden en bestaande rechten
Marieke Kaajan en Erwin Noordover schreven een noot onder ABRvS 5 februari 2014, ECLI:NL:RVS:2014:285 inz….
Highlights en actualiteiten van het natuurbeschermingsrecht
Marieke Kaajan schreeft “Highlights en actualiteiten van het natuurbeschermingsrecht”, Nieuwsbrief StAB 2014/1, p. 7-15. Zie het gehele…
Dwangsom en Flora en faunawet
Fleur Onrust schreef samen met A. Drahmann een noot onder ABRvS 25 september 2013, ECLI:NL:RVS:2013:1247, BR 2014/9….
Wijziging Nbw-vergunning na de referentiedatum
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 13 november 2013, ECLI:NL:RVS:2013:1891, BR 2014/20. 1. Met deze uitspraak…
Flora en faunawet, tijdelijke verstoring vaste rust- en verblijfplaats
Fleur Onrust schreef samen met A. Drahmann een noot onder ABRvS 13 november 2013, ECLI:NL:RVS:2013:1925, BR 2014/8….
Salderen van deposities via een depositiebank
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 13 november 2013, ECLI:NL:RVS:2013:1931 inz. Salderen van deposities via een depositiebank,…
Passende beoordeling niet verplicht ondanks inhoudelijke ecologische voortoets
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 16 oktober 2013, ECLI:NL:RVS:2013:1573, MenR 2014/57. (1) Deze uitspraak is,…
Flora en faunawet (Ffw) verklaring van geen bedenkingen
Fleur Onrust schreef met A. Drahmann een noot onder de uitspraak Rb Utrecht 6 september 2012,…
Projectbesluit artikel 3.10 Wro geen plan in zin van artikel 19j Natuurbeschermingswet 1998
Annotatie Soppe Rb Noord-Holland 15 augustus 2013, ECLI:NL:RBNHO:2013:7078, M en R 2014/28
Effectbeoordeling stikstofdepositie
Lees hier de noot die Marieke Kaajan schreef onder ABRvS 1 augustus 2013, ECLI:NL:RVS:2013:BZ9099 inz. Effectbeoordeling stikstofdepositie Nbw,…
Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2013
Marieke Kaajan schreef de “Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2013”, BR 2013/99. Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2013 1.Inleiding Net als in…
Flora en faunawet en verklaring van geen bedenkingen
Fleur Onrust schreef samen met A. Drahmann een noot onder ABRvS 26 juni 2013, ECLI:NL:RVS:2013:57, inz….
Bestaand gebruik in de Natuurbeschermingswet
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 3 juli 2013, ECLI:NL:RVS:2013:107 inz. Bestaand gebruik zoals gedefinieerd in…
De beoordeling van effecten op buitenlandse Natura 2000-gebieden
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 26 juni 2013, ECLI:NL:RVS:2013:3 inz. De beoordeling van effecten…
Stikstofverordening Noord-Brabant
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 19 juni 2013, ECLI:NL:RVS:2013:CA3654 inz. de Stikstofverordening Noord-Brabant, MenR…
Stikstofbeleid Provincie Overijssel – Natuurbeschermingswet
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 22 mei 2013, ECLI:NL:RVS:2013:CA0687 inz. het “Beleidskader Natura 2000…
Ontwikkelingsruimte met de PAS, of toch niet?
Marieke Kaajan schreef het artikel “Ontwikkelingsruimte met de PAS, of toch niet?”, Agr.r. 2013 (afl. 3),…
Toegestane situatie op de peildatum vormt referentiesituatie voor passende beoordeling voor plannen
Annotatie Soppe ABRvS 1 mei 2013, ECLI:NL:RVS:2013:BZ9083, M en R 2013/97
Definitie project in de Natuurbeschermingswet
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 3 april 2013, ECLI:NL:RVS:2013:BZ7579 over de: Definitie project Nbw, StAB 2013/65….
Flora en faunawet en Vvgb
Fleur Onrust schreef samen met A. Drahmann een noot onder Rb Midden-Nederland 7 februari 2013, ECLI:NL:RBMNE:2013:BZ1898, inz….
Flora- en faunawet: nieuwe donkere wolken boven Nederland?
Fleur Onrust schreef met A.Drahmann een artikel “​Flora- en faunawet: nieuwe donkere wolken boven Nederland?”, in BR…
Bestaand gebruik – Natuurbeschermingswet
Lees hier de noot die Marieke Kaajan schreef onder ABRvS 21 november 2012, ECLI:NL:RVS:2012:BY3744 inz. Bestaand gebruik…
Effectbeoordeling en saldering – Natuurbeschermingswet
Lees hier de noot die Marieke Kaajan schreef onder ABRvS 10 oktober 2012, ECLI:NL:RVS:2012:BX9705 inz. Effectbeoordeling en saldering…
De beoordeling van effecten op buitenlandse Natura 2000-gebieden
Marieke Kaajan schreef samen met A.C. Collignon een noot onder ABRvS 29 augustus 2012, ECLI:NL:RVS:2012:BX5932 inz….
De (on)mogelijkheid van een koepelvergunning – Natuurbeschermingswet
Lees hier de noot die Marieke Kaajan schreef onder ABRvS 15 augustus 2012, ECLI:NL:RVS:2012:BX4650 inz. De (on)mogelijkheid…
Flora- en faunawet pilot Tijdelijke natuur
Fleur Onrust schreef een noot onder de uitspraak ABRvS 25 juli 2012 (ECLI:NL:RVS:2012:BX2544), BR 2012/140. 1. Dit…
Art. 19kd Nbw in combinatie met vergunningplicht art. 19d Nbw
Lees hier de noot die Marieke Kaajan schreef onder ABRvS 30 mei 2012, ECLI:NL:RVS:2012:BW6948 inz. Art. 19kd…
Saldering op grond van de Nbw door middel van intrekking van een (milieu)vergunning
Lees hier de noot die Marieke Kaajan schreef onder ABRvS 4 april 2012, ECLI:NL:RVS:2012:BW0777 inz. Saldering op…
Gebiedsbescherming in het wetsvoorstel natuur: oude wijn in nieuwe zakken?!
Marieke Kaajan schreef het artikel “Gebiedsbescherming in het wetsvoorstel natuur: oude wijn in nieuwe zakken?!”, MenR. 2011/181….
Effectbeoordeling stikstofdepositie
Lees hier de noot die Marieke Kaajan schreef onder ABRvS 28 maart 2012, ECLI:NL:RVS:2012:BW0169 inz. Effectbeoordeling stikstofdepositie, StAB…
Plan met wettelijk of bestuursrechtelijk geregelde procedure is plan of programma smb-richtlijn
Annotatie Soppe HvJ EU 22 maart 2012, ECLI:EU:C:2012:159, TBR 2012/151
Overdraagbaarheid Natuurbeschermingswet-vergunningen
Lees hier de noot die Marieke Kaajan schreef onder ABRvS 21 maart 2012, ECLI:NL:RVS:2012:BV9525 inz. Overdraagbaarheid Natuurbeschermingswetvergunningen, StAB…
Vergunningplicht Natuurbeschermingswet voor het uitrijden van mest
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 18 januari 2012, ECLI:NL:RVS:2012:BV1162 inz. Vergunningplicht Natuurbeschermingswet voor het…
Boom Basics Omgevingsrecht
M.M. Kaajan en F. Onrust schreven samen met V.L. van ’t Lam (red), J.C. van…
Europeesrechtelijke noodzaak voor onafhankelijke instantie raadpleging milieueffectrapport
Annotatie Backes en Soppe HvJ EU 20 oktober 2011, ECLI:EU:C:2011:681, AB 2012/1
De uitleg van artikel 19kd Natuurbeschermingswet
Marieke Kaajan schreef een noot onder ABRvS 7 september 2011, ECLI:NL:RVS:2011:BR6898 inz. De uitleg van art….
Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2011
Marieke Kaajan schreef de “Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2011”, BR 2012/102. Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2011 1.Inleiding In de kroniek…
Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2010
Marieke Kaajan schreef de “Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2010”, BR 2011/67. Kroniek Natuurbeschermingsrecht 2010 1Inleiding Het natuurbeschermingsrecht in Nederland,…
Einde aan de crisis in de Natuurbeschermingswet
Marieke Kaajan schreef het artikel “Einde aan de crisis in de Natuurbeschermingswet”, TO 2010/2, p. 31-41….